Ngày 1/12/2001, Công chúa Aiko chào đời, khép lại hơn 8 năm mong mỏi của Thái tử Naruhito và Thái tử phi Masako (Thiên hoàng Naruhito và Hoàng hậu Masako hiện nay). Nhưng ngay từ khi sinh ra, Aiko đã đối diện với một giới hạn không thể thay đổi. Dù là con của Thiên hoàng và nhận được nhiều thiện cảm từ công chúng, cô không có quyền kế vị ngai vàng chỉ vì là phụ nữ.

Hơn hai thập niên sau, cuộc tranh luận về việc kế vị của Công chúa Aiko một lần nữa được khơi lại. Ngày 17-7 vừa qua, Quốc hội Nhật Bản thông qua sửa đổi Luật Hoàng gia nhằm giải quyết tình trạng thiếu thành viên hoàng tộc. Luật mới cho phép nam giới độc thân từ 15 tuổi trở lên, thuộc 11 nhánh hoàng tộc bị tước địa vị vào năm 1947 được trở lại Hoàng gia và giữ nguyên nguyên tắc chỉ nam giới thuộc dòng phụ hệ mới có quyền kế vị. Đồng thời, các nữ thành viên Hoàng gia sau khi kết hôn với thường dân sẽ không còn bắt buộc phải rời khỏi Hoàng gia như trước nhưng họ vẫn bị loại khỏi danh sách kế vị. Điều đó đồng nghĩa với việc, dù Công chúa Aiko là con của đương kim Thiên hoàng và nhận được sự ủng hộ đáng kể từ công chúng, cô vẫn đứng ngoài danh sách kế vị.

Thoạt nhìn, đây chỉ là câu chuyện về quyền kế vị trong Hoàng gia Nhật Bản. Nhưng cuộc tranh luận quanh chiếc ngai vàng cũng cho thấy mối liên hệ giữa các quy định của Hoàng gia và những thay đổi trong quan niệm về vai trò của phụ nữ trong xã hội Nhật Bản.ư

Nhật Bản chưa từng có nữ thiên hoàng?

Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất là Nhật Bản chưa từng có nữ Thiên hoàng và việc chỉ nam giới được kế vị là truyền thống đã tồn tại từ khi Hoàng gia được thành lập. Thực tế lại không phải vậy.

Trong chiều dài hơn 2.680 năm lịch sử của Hoàng gia Nhật Bản đã từng có 8 nữ thiên hoàng, xuất hiện từ thế kỷ VII đến thế kỷ XVIII. Một số nữ thiên hoàng thậm chí còn tái đăng cơ sau khi thoái vị hoặc trở thành thái thượng thiên hoàng, cho thấy họ từng nắm giữ đầy đủ quyền lực của người đứng đầu Hoàng gia.

Điều này khiến Hoàng gia Nhật trở thành một trường hợp khá đặc biệt trong lịch sử các nền quân chủ Đông Á, nơi quyền lực tối cao hầu như luôn thuộc về nam giới. Thực tế, Việt Nam chỉ từng có một nữ hoàng đế là Lý Chiêu Hoàng, Trung Quốc chỉ có Võ Tắc Thiên là người chính thức xưng đế và lập nên triều đại riêng, còn trên bán đảo Triều Tiên, vương quốc Tân La (Silla) từng có ba nữ vương là Seondeok, Jindeok và Jinseong, trước khi việc kế vị lại quay về nam giới cho đến khi chế độ quân chủ kết thúc.

Thế nhưng, điều đáng chú ý lại không nằm ở số lượng hay quyền lực của họ, mà ở hoàn cảnh họ lên ngôi. Hầu hết các nữ thiên hoàng đều xuất hiện trong những giai đoạn đặc biệt như khi triều đình rơi vào khủng hoảng chính trị hoặc tranh chấp quyền lực, khi người thừa kế nam còn quá nhỏ để cai trị, hoặc khi cần một nhân vật trung gian nhằm duy trì sự ổn định trước khi quyền lực được chuyển giao cho thế hệ kế tiếp. Nữ Thiên hoàng đầu tiên của Hoàng gia Nhật Bản Suiko (Thôi Cổ Thiên hoàng) lên ngôi sau một cuộc khủng hoảng chính trị, hai Thiên hoàng Kōgyoku (Hoàng Cực Thiên hoàng) và Kōken (Hiếu Khiêm Thiên hoàng) đều trị vì trong bối cảnh triều đình biến động, các Thiên hoàng Jitō (Trì Thống Thiên hoàng), Gemmei (Nguyên Minh Thiên Hoàng) hay Genshō (Nguyên Chính Thiên hoàng) đảm nhận vai trò chuyển tiếp khi người kế vị nam chưa sẵn sàng còn Go-Sakuramachi (Hậu Anh Đinh Thiên Hoàng) - nữ Thiên hoàng cuối cùng của Nhật Bản - lên ngôi khi cháu trai vẫn còn quá nhỏ để kế vị.

Điểm chung là sau khi hoàn thành vai trò của mình, ngai vàng hầu như luôn trở lại với nam giới thuộc dòng phụ hệ. Không một nữ thiên hoàng nào mở ra một nhánh kế vị mới thông qua dòng nữ hay truyền ngôi cho con của mình. Chính sự khác biệt này là chìa khóa để lý giải nghịch lý của Hoàng gia Nhật Bản ngày nay: một quốc gia từng nhiều lần có “nữ hoàng đế” trong lịch sử lại vẫn kiên quyết duy trì nguyên tắc chỉ nam giới mới được kế vị.

Vì sao nữ Nhật hoàng trở nên “bất khả thi”?

Nếu lịch sử từng nhiều lần ghi nhận các nữ thiên hoàng, điều gì khiến quyền kế vị của phụ nữ ngày nay gần như không còn khả năng xảy ra? Bước ngoặt diễn ra vào cuối thế kỷ XIX, khi Nhật Bản bước vào thời kỳ Minh Trị Duy tân dưới thời Minh Trị Thiên hoàng (1868 - 1912). Trong quá trình xây dựng một quốc gia hiện đại theo mô hình phương Tây, Hoàng gia cũng được tái định vị với tư cách là biểu tượng của quốc gia và sự thống nhất dân tộc. Hiến pháp Minh Trị năm 1889 lần đầu tiên quy định rõ ràng việc ngai vàng chỉ được truyền cho nam giới thuộc dòng phụ hệ. Sau Thế chiến II, Luật Hoàng gia năm 1947 tiếp tục giữ nguyên nguyên tắc này và vẫn được áp dụng cho đến ngày nay.

Điều đó cho thấy quy định về quyền kế vị hiện hành không phải là một truyền thống bất biến kéo dài suốt hơn 2.600 năm, mà là kết quả của quá trình thể chế hóa diễn ra từ cuối thế kỷ XIX. Từ đó, việc kế vị không chỉ còn là câu chuyện của một gia tộc mà trở thành một phần trong cách nhà nước Nhật Bản định nghĩa vai trò và tính liên tục của Hoàng gia.

Song chỉ riêng yếu tố pháp lý vẫn chưa đủ để lý giải vì sao nguyên tắc này tiếp tục được duy trì. Trong hệ thống biểu tượng của Hoàng gia Nhật Bản, Thiên hoàng không chỉ là nguyên thủ mang tính nghi lễ mà còn gắn với nhiều nghi thức của Thần đạo (Shinto). Trong truyền thống này, Hoàng gia Nhật Bản được xem là hậu duệ của nữ thần Mặt Trời Amaterasu và Thiên hoàng là người tiếp nối một dòng huyết thống thiêng liêng kéo dài qua nhiều thế kỷ. Từ góc nhìn này, điều được nhấn mạnh không đơn thuần là việc ai sẽ trở thành Thiên hoàng mà là sự liên tục của dòng kế vị theo phụ hệ.

Đó cũng là lý do những người ủng hộ việc duy trì quy định hiện hành thường không lập luận rằng phụ nữ thiếu năng lực lãnh đạo. Trọng tâm trong quan điểm của họ nằm ở tính liên tục của dòng huyết thống. Theo lập luận này, nếu một nữ Thiên hoàng sinh con với người ngoài Hoàng gia, người kế vị tiếp theo sẽ không còn thuộc dòng phụ hệ của Hoàng gia Nhật Bản như cách nguyên tắc kế vị hiện nay được xác lập.

Hoàng gia Nhật Bản và những chuẩn mực xã hội

Theo nhiều học giả nghiên cứu về xã hội Nhật Bản, một trong những lý do khiến tranh luận về nữ thiên hoàng kéo dài là bởi các quy tắc của Hoàng gia Nhật Bản không hình thành tách biệt khỏi bối cảnh xã hội nước này. Trong gia đình truyền thống Nhật Bản, người con trai thường được xem là người tiếp nối dòng họ. Anh ta kế thừa tên họ, tài sản và việc thờ cúng tổ tiên, còn người phụ nữ sau khi kết hôn sẽ gia nhập gia đình chồng. Cách tổ chức gia đình này được các nhà nghiên cứu gọi là ie - mô hình gia tộc truyền thống từng định hình xã hội Nhật trong nhiều thế kỷ.

Dù cấu trúc xã hội Nhật Bản đã thay đổi đáng kể sau Thế chiến II, dấu vết của tư duy này vẫn có thể được nhìn thấy trong một số quy định và tập quán. Phần lớn phụ nữ Nhật vẫn đổi họ theo chồng sau khi kết hôn. Trong Hoàng gia, các công chúa khi kết hôn với thường dân sẽ rời Hoàng gia và không còn địa vị hoàng tộc, trong khi người kết hôn với một hoàng tử sẽ trở thành thành viên của Hoàng gia. Theo nhiều học giả, những quy định này thường được đặt trong bối cảnh lịch sử và văn hóa của mô hình ie, vốn coi việc duy trì sự tiếp nối của dòng họ là một nguyên tắc quan trọng.

Chính trong bối cảnh đó, câu chuyện của những người phụ nữ trong Hoàng gia những năm gần đây thường được nhắc đến như những ví dụ cho thấy các quy định này tác động như thế nào trong thực tế.

Đọc thêm: Nữ samurai: chương sử bị 'bỏ quên' trong huyền thoại samurai Nhật Bản

Những kỳ vọng “cực đại” đối với phụ nữ hoàng thất

Với Hoàng hậu Masako, những kỳ vọng sau khi bước vào Hoàng gia không chỉ gắn với vai trò đại diện quốc gia mà còn với vấn đề người kế vị. Trước khi kết hôn với Thái tử Naruhito vào năm 1993, bà từng học tại Đại học Harvard, theo học Đại học Oxford và là một nhà ngoại giao được đánh giá cao của Bộ Ngoại giao Nhật Bản. Tuy nhiên, sau khi bước vào Hoàng gia, vấn đề người kế vị trở thành chủ đề được đặc biệt quan tâm.

Năm 2001, Hoàng hậu Masako sinh Công chúa Aiko. Trong những năm sau đó, sức ép liên quan đến vấn đề kế vị thường xuyên được truyền thông đề cập. Nhiều nhà quan sát và chuyên gia cho rằng những áp lực kéo dài trong giai đoạn này là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của bà, người sau đó được chẩn đoán mắc chứng rối loạn thích nghi và hạn chế xuất hiện trước công chúng trong một thời gian dài.

Trường hợp của Công chúa Mako lại thường được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về quy định dành cho thành viên Hoàng gia sau hôn nhân. Năm 2021, sau khi kết hôn với luật sư Kei Komuro, Công chúa Mako rời Hoàng gia theo quy định của Luật Hoàng gia. Trong khi đó, người kết hôn với một hoàng tử sẽ trở thành thành viên Hoàng tộc.

Với Công chúa Aiko, cuộc tranh luận lại tập trung vào vấn đề kế vị. Điều khiến trường hợp của Công chúa Aiko tiếp tục thu hút sự quan tâm từ công chúng lẫn các quan chức là cô không thiếu nhiều yếu tố thường được kỳ vọng ở một người kế vị ngoài việc không thuộc đối tượng được phép kế vị theo quy định hiện nay. Vì vậy, tên của cô thường xuất hiện trong các cuộc thảo luận về khả năng sửa đổi Luật Hoàng gia.

Ba câu chuyện trên cho thấy cùng một hệ thống quy định có thể tạo ra những tác động rất khác nhau đối với phụ nữ trong Hoàng gia, từ áp lực sinh người kế vị, việc phải rời khỏi Hoàng tộc sau hôn nhân cho đến việc không được quyền kế vị dù là con của đương kim Thiên hoàng.

Nhật Bản đã thay đổi, nhưng đến đâu?

Trong nhiều thập niên qua, Nhật Bản đã có thêm nhiều nữ chính trị gia, doanh nhân và nhà khoa học và thậm chí là đã có nữ thủ tướng đầu tiên trong lịch sử là bà Takaichi Sanae. Tuy nhiên, khoảng cách giới vẫn là một trong những bài toán khó của nền kinh tế lớn thứ tư thế giới.

Suốt nhiều năm, nước này thường xếp khá thấp trong Báo cáo Khoảng cách Giới Toàn cầu (Global Gender Gap Index), đặc biệt ở các lĩnh vực tham gia chính trị và lãnh đạo doanh nghiệp. Ngoài ra, hiện tượng “trần kính” (glass ceiling) và mô hình việc làm hình chữ M - khi nhiều phụ nữ rời bỏ công việc sau khi sinh con rồi quay lại thị trường lao động với vị trí thấp hơn - vẫn được nhắc đến trong các nghiên cứu về xã hội Nhật Bản.

Vì thế, những tranh luận quanh chuyện kế vị của Công chúa Aiko không chỉ xoay quanh tương lai của Hoàng gia. Nó trở thành lăng kính để nhìn vào cách Nhật Bản đang thương lượng giữa truyền thống và những kỳ vọng mới về bình đẳng giới trong thế kỷ XXI.