Giữa nhịp sống hối hả, chúng ta không khó để bắt gặp hình ảnh một người phụ nữ hiện đại hoàn hảo với một bảng thành tích công việc xuất sắc, khả năng chịu đựng áp lực cao và một cuộc sống dường như luôn đi đúng quỹ đạo. Họ là hiện thân của những “nữ cường nhân” mà xã hội hiện đại hằng ca tụng. Thế nhưng, nếu có thể nhìn thấu qua lớp áo giáp kim cương lấp lánh ấy, người ta sẽ bắt gặp một thế giới nội tâm đang rơi vào trạng thái quá tải do kiệt sức và hoài nghi. Đó là nơi có không ít người đang bị hội chứng ADHD chi phối, khiến họ phải gồng gánh một cuộc chiến sinh tồn thầm lặng gần như mỗi ngày.

ADHD là gì?

Chúng ta nghe nói về ADHD ở khắp mọi nơi - qua những dòng trạng thái ngắn, các video xu hướng hay những cuộc thảo luận mở về sức khỏe tâm lý. Vậy ADHD thực chất là gì? Thay vì gọi nó là một căn bệnh, hãy hình dung nó là sự khác biệt trong hệ điều hành của mỗi người. Nếu bộ não của phần lớn chúng ta đều vận hành như một dòng chảy yên ả, thì bộ não của những người mang hội chứng ADHD lại hoạt động như một cơn mưa rào phi tuyến tính.

Về lý thuyết, ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) là một rối loạn phát triển thần kinh mãn tính, mà chúng ta hay gọi là Rối loạn tăng động giảm chú ý. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách bộ não điều phối sự tập trung, xử lý thông tin, kiểm soát cảm xúc và điều tiết mức độ hoạt động của một người. Cụ thể hơn, ADHD có 3 dạng biểu hiện chính:

1. Dạng Tăng động - Bốc đồng (Hyperactive-Impulsive): Biểu hiện qua sự bồn chồn vật lý, xu hướng ngắt lời hoặc hành động trước khi kịp suy nghĩ.
2. Dạng Giảm chú ý (Inattentive): Biểu hiện qua việc gặp khó khăn khi lên kế hoạch, quản lý thời gian, dễ quên, dễ mất tập trung và thường xuyên bỏ dở mọi thứ giữa chừng.
3. Dạng Kết hợp: Sắc thái phổ biến nhất, khi một cá nhân sở hữu những đặc điểm đan xen của cả hai nhóm triệu chứng trên.

ADHD ở phụ nữ châu Á và những định kiến đa tầng

Dữ liệu từ Khảo sát Sức khỏe Trẻ em và Thanh thiếu niên Canada chỉ ra rằng, trong thời thơ ấu, trẻ em nam được chẩn đoán mắc ADHD với tỷ lệ gần gấp 2 lần so với trẻ em nữ. Thế nhưng, liệu con số này có thực sự chính xác? Khoảng cách này thực chất chỉ đang phản ánh một bộ tiêu chí đánh giá vốn được lịch sử y tế ghi nhận dựa trên những hành vi tăng động, gây rối rõ rệt ở các bé trai. Trong khi đó, các bé gái ADHD thường mắc Dạng Giảm chú ý với biểu hiện mơ mộng, hay quên và dễ mất tập trung. Vì những biểu hiện này thường không rõ rệt nên chúng thường khó nhận diện và được nhận diện như tính cách cá nhân, hoặc bị chẩn đoán nhầm thành chứng lo âu và trầm cảm khi đứa trẻ ấy trưởng thành.

Khi những triệu chứng âm thầm đó va chạm với cấu trúc gia đình và xã hội châu Á, chúng biến thành cơ chế để sinh tồn. Trong văn hóa Á Đông, sự thành công về mặt học thuật hay sự nghiệp không chỉ là giá trị cá nhân, mà còn gắn liền với thể diện và niềm tự hào của gia đình. Để đáp ứng kỳ vọng, phụ nữ châu Á mắc ADHD buộc phải biến nỗi sợ hãi, lo âu và cảm giác hoảng loạn thành động lực để ép bộ não hoạt động, hy sinh toàn bộ đời sống cá nhân để đổi lấy vẻ ngoài hoàn hảo. Và vì họ vẫn đạt được điểm số cao, vẫn có công việc ổn định và đạt được thành công như mong muốn, không ai mảy may nghi ngờ đến sự chật vật đang diễn ra bên trong những viên "kim cương” này, kể cả chính bản thân họ.

Các biểu hiện ngầm thường gặp bao gồm:

1. Dùng sự hoàn hảo làm lá chắn: Tạo ra các cơ chế tự vệ cực đoan để đạt thành tích tốt nhằm che giấu việc suy giảm khả năng điều hành.
2. Mất tập trung: Thường xuyên thả hồn trên mây, bị phân tâm bởi những suy nghĩ dồn dập, gây ra sự hoảng loạn ngầm bên trong.
3. Khó điều chỉnh cảm xúc: Dễ bị tổn thương trước sự từ chối, thường xuyên quá tải và rơi vào trạng thái kiệt quệ cảm xúc trong im lặng.

Đối với người châu Á, mọi hành vi của cá nhân thường được đánh giá bằng ý chí tự thân và khả năng hòa nhập với cộng đồng. Nếu bạn thông minh nhưng không thể hoàn thành việc tổ chức phòng ốc, nấu nướng hay nộp báo cáo đúng hạn, câu trả lời nhận về sẽ luôn là: “Vì mày không chịu cố gắng”, “Mày chỉ đang lười biếng mà thôi”. Trong khi đó, các giá trị truyền thống thường định hình và ca ngợi người phụ nữ ở sự vâng lời, nhượng bộ, ngăn nắp và khả năng hy sinh. Khi một cô gái châu Á có một thế giới nội tâm hỗn loạn, khó tập trung, cô ấy buộc phải học cách nuốt ngược sự quá tải đó vào trong, tự xóa bỏ ranh giới cá nhân để luôn tỏ ra dễ chịu với nhịp sống của số đông. Chưa kể, việc tìm kiếm trợ giúp tâm lý hiện vẫn thường bị phản đối trong nhiều gia đình vì vấn đề thể diện.

Đồng hóa định kiến vào bản ngã

Sự bất công lớn nhất đối với một người phụ nữ châu Á mắc ADHD không nằm ở việc lịch sử y tế thường bỏ quên họ, cũng không nằm ở những lời trách mắng từ gia đình khi họ không thể giữ cho phòng mình được gọn gàng. Phần lớn họ thường tự đồng hóa mình với những cái mác tiêu cực do xã hội gán cho. Họ lớn lên với một phản xạ tự chỉ trích có hệ thống, luôn sống trong hội chứng kẻ giả mạo (imposter syndrome) vì nghĩ rằng bản thân thực chất là một kẻ tồi tệ đang lừa dối mọi người. Do áp lực phải kìm nén, những người phụ nữ này thường giữ kín các triệu chứng vốn đã nảy mầm từ thời thơ ấu. Để rồi khi cảm thấy quá tải và đi tham vấn trị liệu, họ thường được chẩn đoán lo âu hoặc trầm cảm mà bỏ qua gốc rễ thật sự.

Bởi vì không hề biết bộ não của mình mang một cấu trúc sinh học khác biệt, họ chỉ có thể dùng hệ quy chiếu duy nhất mà xã hội cung cấp để lý giải cho những thất bại của mình. Khi chiếc khuôn giới tính ép họ phải im lặng và văn hóa buộc họ phải hoàn hảo, họ tự khắc xem mỗi lần động lực bị đóng băng là sự trì trệ không thể dung thứ. Rào cản sinh học bỗng chốc biến thành một bản án lương tâm, nơi họ vừa là phạm nhân, vừa là vị thẩm phán nghiêm khắc nhất của cuộc đời mình.

Áp lực đè nén từ những kỳ vọng xã hội buộc phụ nữ châu Á phải che giấu những chật vật nội tại, từ đó tích tụ một lượng gánh nặng tâm lý và sự hổ thẹn khổng lồ khi không thể đạt được những tiêu chuẩn bất khả thi đó. Tuy nhiên, khi nhìn rộng ra thế giới bên ngoài, ADHD ở phái nữ từ lâu đã không còn là một vùng cấm của sự e dè. Dù là dưới ánh hào quang hay trên sàn đấu thể thao, những người phụ nữ có tầm ảnh hưởng trên toàn cầu đều đang chọn cách thành thật để định nghĩa lại hội chứng này.

Simone Biles, vận động viên huyền thoại của bộ môn thể dục dụng cụ đã công khai chẩn đoán ADHD của mình sau khi các hồ sơ y tế bị rò rỉ vào năm 2016. Thay vì trốn tránh, cô tự hào tuyên bố rằng: “Mắc ADHD và uống thuốc điều trị không có gì phải xấu hổ, cũng không phải điều tôi sợ hãi khi để mọi người được biết”. Tương tự, Zooey Deschanel, ngôi sao của bộ phim (500) Days of Summer (2009) luôn cởi mở về chứng ADHD của mình. Cô chia sẻ bản thân phải tìm đến các hoạt động thủ công và may vá để giúp bộ não tìm thấy sự tập trung và giải tỏa căng thẳng.

Là cháu gái của Conrad Hilton - nhà sáng lập chuỗi khách sạn Hilton nổi tiếng, nữ minh tinh Paris Hilton được chẩn đoán mắc ADHD từ khi còn là một cô bé. Trong các bài phỏng vấn gần nhất, cô không còn coi ADHD là một gánh nặng mà gọi nó là “siêu năng lực” của mình. Cô cho biết chính ADHD đã thúc đẩy tư duy sáng tạo không ngừng nghỉ, sự nhạy bén với các xu hướng và năng lượng tràn trề để cô vận hành đế chế kinh doanh hàng tỷ đô của gia đình.

Nếu ở phương Tây, phụ nữ có thể cởi mở đón nhận ADHD như một “siêu năng lực” để tỏa sáng, thì tại sao phụ nữ Á Đông vẫn phải trốn tránh và tự trừng phạt bản thân?

ADHD chưa bao giờ và sẽ không bao giờ là một căn bệnh. Nó không phải là một chứng suy nhược cần được chữa lành, càng không phải một khiếm khuyết về mặt đạo đức để ai đó có quyền dùng hai chữ “lười biếng” mà định tội cá nhân. Về mặt khoa học, đó đơn thuần là một biến thể tự nhiên của cấu trúc não bộ - một hệ điều hành phi tuyến tính được sinh ra với một cơ chế tạo lập và hấp thụ dopamine khác biệt so với đại đa số.

Một bộ não mang mã gen ADHD không vận hành theo nguyên lý của một chiếc đồng hồ cơ học bấm giờ. Nó khước từ những kỷ luật cứng nhắc, những bảng kế hoạch khô khan hay những áp lực mang tính nghĩa vụ thông thường. Những hạn chế này trái lại mang đến cho người mắc ADHD khả năng kết nối những điểm chạm vô hình, một tư duy sáng tạo bùng nổ và một nguồn năng lượng siêu tập trung có thể làm nên những điều lớn lao. Trớ trêu thay, xã hội lại đang dùng thước đo của một hệ điều hành mặc định để đánh giá và cô lập tiềm năng phát triển của nhóm người thiểu số này.

Chính vì vậy, hành trình của một người phụ nữ mắc ADHD không bắt đầu bằng việc cố gắng trở thành một phiên bản "bình thường". Đó là hành trình học cách hiểu bộ não của chính mình và gỡ bỏ những lớp định kiến đã đè nặng suốt nhiều năm. Thay vì tự dán nhãn “Mình là kẻ lười biếng” khi rơi vào trạng thái đóng băng do ADHD, hãy học cách gọi tên đúng bản chất sinh học của cơ thể: “Bộ não của mình đang thiếu hụt dopamine và cần một khoảng nghỉ”. Việc dũng cảm nói “không” với những kỳ vọng vượt ngưỡng là bước đầu tiên để bảo vệ năng lượng tinh thần, ngăn chặn tình trạng burnout (kiệt sức) và tận hưởng cuộc sống theo cách mình mong muốn.