Trong những năm gần đây, một số quốc gia quyết định rút gọn quy trình xét xử nhằm giảm tải áp lực cho các tòa án. Nhưng khi quy trình bị đẩy nhanh, không gian cho những câu chuyện dài và phức tạp cũng bị thu hẹp. Với nhiều bị cáo nữ, yếu tố then chốt như những năm tháng sống trong bạo lực, bị kiểm soát về mặt tâm lý hoặc bị lệ thuộc kinh tế lại nằm ngoài hồ sơ pháp lý. Đây là các yếu tố khó chứng minh nhưng lại đóng vai trò quan trọng để hiểu nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội của họ. Khi bị lược bỏ, cách vụ việc được nhìn nhận và phán quyết cũng thay đổi.

Như năm 2018, một cô gái 18 tuổi ở Anh dùng dao chống trả kẻ tấn công tình dục mình. Song, cô vẫn nhận bản án tối thiểu 17 năm tù giam vì tòa án kết luận hành vi của cô “không đáp ứng tiêu chuẩn tự vệ”. Câu chuyện này phản ánh thực tế rằng công lý dù được đẩy nhanh nhưng không phải lúc nào cũng đi đúng hướng.

Bản án chưa phải là điểm kết thúc

Thời gian gần đây, hệ thống tư pháp ở một số quốc gia đã áp dụng cơ chế xét xử nhanh (fast-track justice) hoặc cắt giảm xét xử có bồi thẩm đoàn (jury trial) để rút ngắn thời gian và tiết kiệm chi phí xét xử, đồng thời giảm số lượng án tồn động cũng như giảm tải áp lực lên tòa án. Tuy nhiên, điều này cũng thu hẹp thời gian xem xét hoàn cảnh cá nhân và các yếu tố ngoại cảnh của bị cáo, trong khi những yếu tố như sang chấn tâm lý hay bạo lực kéo dài vốn khó chứng minh rõ ràng lại càng dễ bị bỏ qua. Theo báo Guardian, hơn 30 tổ chức tại Anh cảnh báo việc cắt giảm xử xử có bồi thẩm đoàn có thể làm tăng nguy cơ kết án oan với những người phụ nữ từng bị bạo hành.

Không ít phụ nữ phạm tội trong bối cảnh tự vệ hoặc sau thời gian dài bị bạo hành nhưng hệ thống tư pháp không phải lúc nào cũng nhận diện được đầy đủ hoàn cảnh của họ. Trường hợp của bà Sally Challen là một ví dụ. Bà bị kết án tù chung thân vì sát hại chồng vào năm 2010 nhưng gần 10 năm sau bản án bất ngờ bị hủy bỏ khi tòa án thừa nhận bà là nạn nhân của kiểm soát và thao túng tâm lý. Điều này đặt ra câu hỏi rằng nếu hoàn cảnh được xem xét đầy đủ từ đầu, kết quả có khác đi?

Từ phòng xử án đến nhà tù

Ngay cả khi bản án đã được tuyên, câu chuyện phía sau nó vẫn chưa dừng lại. Việc xem nhẹ yếu tố giới vẫn hiện hữu trong hệ thống nhà tù, nơi nhiều nhu cầu đặc thù của phụ nữ vẫn chưa được đáp ứng đầy đủ. Phần lớn nhà tù được thiết kế cho nam giới, trong khi phụ nữ chỉ chiếm thiểu số, dẫn đến việc họ dễ bị “vô hình hóa”. Các dịch vụ như chăm sóc sức khỏe sinh sản, hỗ trợ tâm lý hay chương trình phục hồi cho các nạn nhân bạo lực thường không được tổ chức đầy đủ hoặc thậm chí không được triển khai. Đặc biệt, không ít phụ nữ từng trải qua bạo lực gia đình, nghèo đói hoặc các vấn đề sức khỏe tâm lý trước khi phạm tội nhưng vẫn không được hỗ trợ về tâm lý sau khi vào tù. Với nhiều người, bản án tù không phải là điểm kết thúc của bất công mà chỉ là một giai đoạn khác của nó.

Cũng theo Guardian, hiện có hơn 740.000 phụ nữ bị giam giữ trên toàn cầu, tăng khoảng 60% so với năm 2000, và khoảng 19.000 trẻ em cũng đang sống trong tù cùng mẹ. Con số này cho thấy một xu hướng rõ ràng rằng ngày càng nhiều phụ nữ bị cuốn vào vòng xoáy phạm tội. Trong khi đó, phía sau cánh cổng nhà tù không chỉ là tội phạm mà còn là hệ quả của nghèo đói, bạo lực và phân biệt đối xử.

Trong bối cảnh đó, Liên Hiệp Quốc lần đầu đưa phụ nữ bị giam giữ vào trọng tâm một thỏa thuận toàn cầu về công lý cho phụ nữ và trẻ em gái gần đây. Đây được xem là một bước tiến quan trọng, khi thừa nhận rằng phụ nữ trong hệ thống tư pháp không phải là những trường hợp cá biệt, mà là một nhóm có hoàn cảnh đặc thù và thường bị bỏ sót. Các số liệu hiện nay cũng cho thấy đây không còn là những câu chuyện riêng lẻ mà trở thành một xu hướng xã hội đang gia tăng.

Ra tù - một bản án khác bắt đầu

Khi cánh cửa nhà tù mở ra, một khoảng trống khác lại xuất hiện. Không ít phụ nữ đối mặt với kỳ thị, khó tìm việc làm, thiếu nơi ở ổn định, thậm chí mất quyền nuôi con. Với những người từng là nạn nhân bạo lực, nguy cơ quay lại môi trường cũ vẫn hiện hữu.

Ở nhiều nơi, các chương trình tái hòa nhập vẫn được thiết kế theo mô hình chung, ít tính đến nhu cầu riêng của phụ nữ. Không phải ai cũng có nơi gửi con để đi làm, không phải ai cũng tiếp cận được hỗ trợ tâm lý sau sang chấn và càng không phải ai cũng có một mạng lưới đủ ổn định để bắt đầu lại.

Trong khi đó, một số mô hình như “women’s centres” cho thấy một hướng tiếp cận khác, khi phụ nữ được hỗ trợ toàn diện, từ nơi ở an toàn đến tư vấn tâm lý và pháp lý, khả năng tái phạm có thể giảm đáng kể. Nhưng những mô hình này vẫn chưa thực sự phổ biến.

Hệ quả là hành trình sau bản án của nhiều người không phải là cơ hội làm lại mà là sự kéo dài của những bất ổn cũ.

Công lý không chỉ nằm ở bản án

Khoảng cách giữa xét xử và tái hòa nhập thực chất không nằm ở quy trình mà ở khả năng của hệ thống tư pháp trong việc dành đủ thời gian và nguồn lực để thấu hiểu con người.

Ở giai đoạn xét xử, câu chuyện thường bị “nén lại” để vừa khuôn với quy trình khiến những yếu tố phức tạp - yếu tố then chốt để lý giải hành vi phạm tội, dễ bị lược bỏ. Đến giai đoạn tái hòa nhập, gánh nặng lại chuyển sang cá nhân khi mỗi người phải tự xoay xở tồn tại sau mãn hạn tù, trong khi các điều kiện cần thiết như nhà ở, việc làm hay hỗ trợ tâm lý không phải lúc nào cũng sẵn có.

Hai giai đoạn này tưởng chừng tách biệt nhưng thực chất lại nối tiếp nhau: một bên thiếu sự thấu hiểu, bên còn lại thiếu điều kiện để thay đổi. Vì vậy, trong không ít trường hợp, công lý dường như kết thúc ở thời điểm tuyên án, trong khi cả nguyên nhân lẫn hệ quả của bản án vẫn tiếp tục tồn tại bên ngoài. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn hơn rằng công lý có nên dừng lại ở phán quyết cuối cùng, hay cần được nhìn như một hành trình dài hơn, bắt đầu từ việc lắng nghe đầy đủ và kết thúc khi một người thực sự có cơ hội làm lại?

Nếu hệ thống đi nhanh ở điểm đầu nhưng không theo kịp ở điểm cuối, những khoảng trống trong việc hiểu hoàn cảnh và hỗ trợ tái hòa nhập sẽ tiếp tục lặp lại.