Trong nhiều thập kỷ qua, phụ nữ đã từng bước khẳng định vị trí của mình trên thị trường lao động toàn cầu. Từ những ngành nghề truyền thống cho đến các lĩnh vực đòi hỏi tri thức cao, sự hiện diện của phụ nữ ngày càng rõ nét hơn. Tuy nhiên, phía sau những tiến bộ ấy, bất bình đẳng giới trong việc làm vẫn tồn tại dai dẳng, thể hiện rõ qua chênh lệch thu nhập, vị trí công việc và cơ hội thăng tiến giữa nam và nữ.

Thêm vào đó, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đã đẩy câu chuyện này bước sang một giai đoạn mới. Khi AI tái định hình cách con người làm việc, câu hỏi đặt ra không chỉ là công nghệ sẽ thay đổi thị trường lao động ra sao, mà còn là liệu AI có giúp phụ nữ thu hẹp khoảng cách giới hay vô tình tạo thêm những rào cản mới trên con đường mưu sinh và phát triển sự nghiệp.

Chênh lệch việc làm: Bài toán cũ chưa có lời giải

Theo các báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), tại phần lớn quốc gia trên thế giới, tỷ lệ phụ nữ tham gia thị trường lao động vẫn thấp hơn so với nam giới. Ngay cả khi có việc làm, họ thường tập trung ở những ngành có thu nhập thấp, ít cơ hội thăng tiến và dễ bị tổn thương trước các biến động kinh tế như dịch vụ, hành chính hay bán lẻ.

Khoảng cách giới càng thể hiện rõ ở các vị trí lãnh đạo, đặc biệt trong những doanh nghiệp lớn và trong lĩnh vực công nghệ. Trên phạm vi toàn cầu, phụ nữ chỉ chiếm khoảng một phần ba vị trí quản lý, 27% các vị trí lãnh đạo cấp cao và chỉ 6% CEO là nữ.

Ở các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM), vốn được xem là nền tảng của nền kinh tế số, sự hiện diện của phụ nữ còn khiêm tốn hơn. Điều này khiến họ ít có tiếng nói trong các quyết định chiến lược và khó tiếp cận những công việc có thu nhập cao, ổn định trong tương lai.

AI: Mối đe dọa không phân bổ đồng đều

Khi AI và tự động hóa phát triển, không phải mọi nhóm lao động đều chịu tác động như nhau. Nhiều nghiên cứu cho thấy những công việc có nguy cơ bị thay thế hoặc thay đổi mạnh mẽ bởi AI lại trùng khớp với các lĩnh vực có đông phụ nữ tham gia, như hành chính, nhập liệu, kế toán cơ bản, dịch vụ và chăm sóc khách hàng.

Theo một báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế, 9,6% công việc của phụ nữ có nguy cơ bị tác động bởi AI, trong khi con số này ở nam giới chỉ là 3,5%. Sự chênh lệch này phản ánh thực tế rằng phụ nữ đang tập trung nhiều hơn ở những vị trí dễ bị tự động hóa.

Tại nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển, phụ nữ cũng thường ít có cơ hội tiếp cận đào tạo kỹ năng số và công nghệ mới. Khi AI được triển khai mà không đi kèm các chính sách đào tạo lại và bảo vệ người lao động, phụ nữ dễ đối mặt với nguy cơ mất việc hoặc buộc phải chấp nhận những công việc bấp bênh hơn. Trong bối cảnh đó, AI không tạo ra bất công mới, mà làm những khoảng cách sẵn có trở nên rõ ràng và sâu sắc hơn.

Nhưng AI cũng có thể là cơ hội

Ở chiều ngược lại, AI và công nghệ số cũng mở ra nhiều hình thức làm việc linh hoạt hơn. Nhờ các hình thức như làm việc từ xa hay việc làm trên nền tảng số, nhiều phụ nữ có thêm lựa chọn để cân bằng giữa công việc và gia đình, yếu tố từ lâu đã là rào cản lớn đối với con đường sự nghiệp của họ.

Theo OECD, sự hiện diện của con cái dưới 15 tuổi làm giảm đáng kể tỷ lệ việc làm của phụ nữ tại nhiều quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu và OECD, nhất là khi con còn nhỏ hoặc khi số con tăng lên. Trong bối cảnh đó, các mô hình làm việc linh hoạt nhờ công nghệ có thể giúp phụ nữ tiếp tục theo đuổi sự nghiệp mà không buộc phải lựa chọn giữa công việc và gia đình.

Bên cạnh đó, AI cũng tạo ra nhu cầu cho những công việc mới như phân tích dữ liệu, giám sát thuật toán, quản trị nội dung số hay các vị trí liên quan đến đạo đức và chính sách AI. Nhiều lĩnh vực trong số này không đòi hỏi nền tảng kỹ thuật thuần túy, mà cần tư duy phản biện, hiểu biết xã hội và kỹ năng liên ngành, những năng lực mà không ít phụ nữ đang sở hữu.

Bài toán chưa có lời giải sẵn

Việc làm của phụ nữ trong kỷ nguyên AI vẫn là một bài toán mở. Công nghệ có thể trở thành công cụ giúp thu hẹp khoảng cách giới, nhưng cũng có thể khiến bất bình đẳng ăn sâu hơn nếu thiếu đi những chính sách phù hợp.

AI không tự thân công bằng hay bất công. Kết cục của cuộc chuyển đổi này phụ thuộc vào cách xã hội lựa chọn đầu tư cho giáo dục, đào tạo lại kỹ năng, thiết kế chính sách lao động và trao quyền cho phụ nữ trong nền kinh tế số. Trong cuộc chơi mới mang tên AI, câu hỏi không còn là liệu phụ nữ có chỗ đứng hay không, mà là liệu họ có được chuẩn bị đủ tốt để không bị bỏ lại phía sau.