“Ai... đồng nát, sắt vụn... bán đê...!”

Tiếng rao quen thuộc vang vọng trong những buổi trưa còn vương nắng, trượt dọc theo những sân nhà, mái hiên, vọng ra từ cuối một khu tập thể rồi lẫn vào tiếng xe cộ ngoài đường phố. Tiếng rao cứ thế len qua nhịp sống đô thị, mang theo câu chuyện mưu sinh của những người phụ nữ lặng lẽ gắn đời mình với “nghề đồng nát”.

Trong bộ phim tài liệu ngắn Mud Below, Sun Above, nhà làm phim người Hà Lan Kate Villevoye theo chân bà Bể, 64 tuổi, một phụ nữ làm nghề thu gom phế liệu tại Hà Nội. Trên chiếc xe đạp cũ, bà đi qua từng con phố, gõ cửa từng nhà để thu mua những món đồ đã qua sử dụng. Hơn 15 phút phim ghi lại những công việc thường ngày của bà, từ chất hàng lên xe, phân loại phế liệu đến chở chúng đến các điểm tập kết để bán lại cho các đại lý.

Câu chuyện của bà Bể cũng mở ra một lát cắt rộng hơn về hàng nghìn phụ nữ đang kiếm sống từ công việc thu gom phế liệu, cùng những vấn đề ít được chú ý về thu nhập, sức khỏe và điều kiện lao động.

Những người phụ nữ phía sau “nghề đồng nát”

Theo số liệu thống kê quốc gia công bố năm 2023, mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa. Trong đó, 90% được xử lý bằng cách chôn lấp hoặc đốt, chỉ 10% được tái chế. Cũng theo nguồn thống kê này, phụ nữ chiếm khoảng 90% lực lượng thu mua phế liệu và nhặt rác tại Việt Nam. Đến nay, họ vẫn giữ vai trò chủ lực trong công việc này.

Với nhiều người phụ nữ, “nghề đồng nát” là lựa chọn khi tuổi đã cao, kinh tế gia đình còn chật vật và cơ hội tìm kiếm một công việc ổn định ngày càng thu hẹp. Chỉ cần một khoản vốn nhỏ, họ có thể bắt đầu thu mua giấy vụn, chai lọ, sắt vụn và những món đồ đã qua sử dụng từ các hộ gia đình.

Mỗi ngày, họ rong ruổi qua các con phố tìm nguồn hàng, hỏi mua và thương lượng giá trước khi phân loại, vận chuyển phế liệu đến các đại lý hoặc điểm tập kết. Thu nhập phụ thuộc vào số lượng, chủng loại hàng hóa và giá cả thị trường. Để giữ lại phần tiền đủ trang trải sinh hoạt, người làm nghề phải tính toán giá mua vào, giá bán ra cùng các chi phí phát sinh. Với những phụ nữ đã gắn bó nhiều năm, kinh nghiệm tích lũy qua từng chuyến hàng chính là vốn liếng giúp họ duy trì sinh kế và chăm lo gia đình.

Chuyến xe nặng nhọc, thu nhập bấp bênh

Một ngày làm nghề có thể bắt đầu từ sáng sớm và kéo dài đến khi phố lên đèn. Trên những chiếc xe đạp, xe máy hay xe ba gác cũ, giấy báo, thùng carton, chai nhựa, lon kim loại và đồ gia dụng đã qua sử dụng được chất thành từng chồng. Có những ngày, các cô “đồng nát” phải đi qua nhiều khu dân cư, tìm đến từng hộ gia đình để gom đủ lượng hàng cho một chuyến xe.

Công việc ấy hiện lên qua những khung hình trong Mud Below, Sun Above. Bà Bể chậm rãi đưa chiếc xe đạp qua các con phố Hà Nội, dừng lại trước những cánh cửa để hỏi mua phế liệu. Sau khi thu gom, bà lại sắp xếp hàng hóa, chất lên xe và đưa đến điểm tập kết. Những công đoạn lặp đi lặp lại trong phim cho thấy phía sau một chuyến xe đầy hàng là nhiều giờ di chuyển, khuân vác và phân loại.

Theo nhiều khảo sát, thu nhập của nhóm lao động thu mua phế liệu và nhặt rác dao động khoảng 50.000 - 250.000 đồng mỗi ngày. Mức thu nhập có sự chênh lệch tùy vào thời gian làm việc, lượng hàng thu gom và giá phế liệu. Có người làm khoảng bốn đến năm giờ mỗi ngày, trong khi những người khác dành gần như cả ngày ngoài đường để kiếm sống.

Thời tiết cũng tác động trực tiếp đến công việc. Giấy và bìa carton dễ giảm giá trị khi thấm nước, còn những ngày nắng nóng với nhiệt độ lên tới 38 - 40°C khiến việc di chuyển và mang vác thêm phần vất vả. Người làm nghề phải cúi xuống phân loại, nâng những bao hàng nặng và liên tục di chuyển giữa các điểm thu gom. Những áp lực ấy tích tụ qua từng ngày, đặc biệt với phụ nữ đã lớn tuổi.

Bên cạnh sức ép thể chất, họ còn đối mặt với nguy cơ tiếp xúc bụi bẩn, vật liệu sắc nhọn và chất thải chưa được phân loại. Những chiếc xe thô sơ phải di chuyển giữa dòng phương tiện đông đúc, trong khi trang bị bảo hộ và điều kiện nghỉ ngơi còn hạn chế. Một tai nạn trên đường hay vấn đề sức khỏe phát sinh đều có thể làm gián đoạn công việc và ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu nhập vốn đã bấp bênh.

Đọc thêm: Những ngành nghề “mẹ truyền con nối” vắng bóng người kế tục

Những phận người bên lề hệ thống an sinh

Phần lớn hoạt động thu mua phế liệu diễn ra trong khu vực lao động phi chính thức. Người làm nghề thường tự tìm khách, tự bỏ vốn và tự tổ chức công việc của mình. Thu nhập đến từ việc thu mua rồi bán lại phế liệu, thay đổi theo lượng hàng và giá cả thị trường. Với cách mưu sinh ấy, họ phải tự xoay xở từ phương tiện đi lại, trang bị bảo hộ đến những khoản chi phát sinh khi đau ốm hoặc gặp tai nạn.

Tính linh hoạt giúp người làm nghề chủ động sắp xếp thời gian làm việc nhưng cũng đặt phần lớn rủi ro lên vai mỗi cá nhân. Những ngày mưa gió, nguồn hàng ít đi hay sức khỏe suy giảm đều có thể khiến thu nhập sụt giảm. Khi phải nghỉ làm, họ cũng khó có một nguồn thay thế để duy trì sinh hoạt. Với những phụ nữ đã lớn tuổi, khoảng thời gian không thể lao động đồng nghĩa với việc nguồn sống của cả gia đình có thể bị ảnh hưởng.

Bên cạnh những khó khăn về điều kiện lao động, nghề đồng nát còn gắn với định kiến về sự nghèo khó và lam lũ. Hình ảnh những chiếc xe chất đầy phế liệu đã trở nên quen thuộc trên đường phố nhưng công việc phía sau chúng ít khi được nhìn nhận như một phần của chuỗi lao động có đóng góp cho đời sống đô thị.

Thực tế, từ những món đồ được thu mua tại hộ gia đình, hàng quán, người làm nghề đưa phế liệu về các điểm tập kết và đại lý để phân loại, chuyển tiếp đến cơ sở tái chế. Họ đảm nhận một phần công việc đầu tiên trong hành trình thu hồi vật liệu, giúp nhiều loại giấy, nhựa và kim loại có cơ hội quay trở lại quá trình sản xuất.

Người thu gom phế liệu trong guồng quay tái chế

Theo Circulate Initiative, tổ chức phi lợi nhuận tập trung giải quyết vấn đề ô nhiễm nhựa đại dương tại các thị trường mới nổi, khoảng 60% lượng nhựa được thu gom và tái chế trên toàn cầu có sự đóng góp của 20 triệu lao động thu gom chất thải phi chính thức. Tại Việt Nam, nhóm lao động thu gom phi chính thức được ước tính thu gom hơn 30% lượng rác thải nhựa có khả năng tái chế.

Những con số này cho thấy công việc thu gom phế liệu mang ý nghĩa vượt ra ngoài sinh kế của từng cá nhân. Từ giấy vụn, chai nhựa đến những món đồ kim loại đã qua sử dụng, các vật liệu được thu hồi và đưa trở lại chuỗi sản xuất, góp phần giảm lượng chất thải phải xử lý. Trong bối cảnh phân loại rác tại nguồn và kinh tế tuần hoàn ngày càng được quan tâm, những người làm công việc này đang đảm nhận một mắt xích thiết yếu trong hệ thống thu gom và tái chế.

Thế nhưng, đóng góp ấy vẫn chưa đi cùng những điều kiện lao động tương xứng. Khi hoạt động thu gom và tái chế từng bước được tổ chức chuyên nghiệp hơn, điều quan trọng là những người đã duy trì mạng lưới thu gom trong nhiều năm cũng có cơ hội tham gia vào sự chuyển đổi ấy. Những điểm thu gom thuận tiện, phương tiện và trang bị an toàn phù hợp, cùng khả năng tiếp cận các chế độ chăm sóc sức khỏe và an sinh có thể tạo ra thay đổi thiết thực trong cuộc sống của họ.

Trở lại với hình ảnh bà Bể trong Mud Below, Sun Above, chiếc xe đạp cũ vẫn lăn bánh qua những con phố Hà Nội. Sau mỗi chuyến đi, những món đồ tưởng chừng đã hết giá trị lại tìm được một hành trình mới. Còn với người phụ nữ đứng sau chiếc xe ấy, điều cần thiết là một sinh kế ổn định hơn, một môi trường làm việc an toàn và sự bảo đảm cho những năm tháng lao động phía trước.