Điện thoại thông minh, Internet và các nền tảng số đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống hiện đại. Từ học tập, làm việc, mua sắm, đặt lịch khám bệnh đến giải quyết thủ tục hành chính, nhiều hoạt động nay có thể hoàn tất trên máy tính hoặc điện thoại thay vì phải thực hiện trực tiếp như trước.

Khi ngày càng nhiều dịch vụ được đưa lên môi trường trực tuyến, khả năng tiếp cận công nghệ cũng dần ảnh hưởng đến cách một người tiếp cận các cơ hội trong đời sống. Tuy nhiên, không phải ai có mặt trên Internet cũng có cùng khả năng tận dụng những cơ hội ấy. Một cách tiếp cận rộng hơn về tình trạng này là “digital poverty” hay “nghèo đói” trong đời sống số, khi một người thiếu những nguồn lực hoặc năng lực cần thiết để tiếp cận và tận dụng công nghệ.

Những ngạch cửa chưa dễ bước qua

“Digital poverty” không chỉ được đo bằng việc một người có Internet hay không. Khoảng cách có thể bắt đầu từ những điều kiện cơ bản nhất như không có điện thoại thông minh hoặc máy tính phù hợp, không đủ khả năng chi trả cho kết nối, sống tại nơi hạ tầng mạng còn hạn chế hoặc phải dùng chung một thiết bị với nhiều thành viên trong gia đình.

Thế nhưng, thiết bị và kết nối mới chỉ là điều kiện để bước vào môi trường số. Hãy thử hình dung hai người đều sở hữu điện thoại thông minh. Một người có thể sử dụng ngân hàng số, tìm kiếm và kiểm chứng thông tin, nộp hồ sơ trực tuyến, bảo vệ tài khoản cá nhân, học một kỹ năng mới qua Internet và nhận biết dấu hiệu của một tin nhắn lừa đảo. Trong khi người còn lại chủ yếu dùng điện thoại để gọi điện, xem video và mạng xã hội, nhưng gặp khó khăn khi thực hiện một thủ tục trực tuyến hoặc phân biệt thông tin thật - giả.

Cả hai đều có điện thoại thông minh và kết nối Internet nhưng khả năng tận dụng công nghệ để học tập, làm việc, tiếp cận dịch vụ và tự bảo vệ mình trên môi trường số lại rất khác nhau. Khoảng cách này còn liên quan đến “digital literacy” - năng lực số, tức khả năng sử dụng công nghệ để tìm kiếm, đánh giá, tạo lập và trao đổi thông tin một cách hiệu quả, an toàn. Khi công việc, giáo dục, tài chính và nhiều dịch vụ thiết yếu ngày càng chuyển lên môi trường trực tuyến, năng lực số vì thế trở thành một phần quan trọng quyết định một người có thể tiếp cận và tận dụng những cơ hội ấy đến đâu.

Tại Việt Nam, khoảng cách về hạ tầng kết nối đang dần được thu hẹp. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, tính đến tháng 4/2026, cả nước có 110,5 triệu thuê bao Internet băng thông rộng di động, trong đó 22,42 triệu thuê bao 5G và 25,26 triệu thuê bao băng thông rộng cố định. Đến tháng 6/2026, 99,56% số thôn, bản trên cả nước đã được phủ sóng viễn thông, trong khi các cơ quan chức năng tiếp tục triển khai giải pháp xử lý những khu vực còn lõm sóng, mở rộng kết nối tới vùng sâu, vùng xa, hải đảo và những địa bàn khó tiếp cận.

Những con số trên cho thấy Việt Nam đang tiến nhanh trong việc mở rộng khả năng kết nối. Khi rào cản về hạ tầng dần được tháo gỡ, câu hỏi tiếp theo không chỉ là ai có thể bước vào thế giới số, mà là ai có đủ năng lực để sử dụng nó hiệu quả, an toàn và biến công nghệ thành cơ hội cho chính mình.

Khoảng cách số trở thành khoảng cách cơ hội

Khi một công việc yêu cầu ứng viên tìm thông tin và nộp hồ sơ trực tuyến, người thiếu kỹ năng số có thể bỏ lỡ một cơ hội việc làm. Khi thủ tục hành chính được thực hiện trên mạng, người không quen với dịch vụ công trực tuyến có thể phải phụ thuộc vào người khác. Khi ngân hàng, mua sắm và thanh toán ngày càng số hóa, những người thiếu kỹ năng có thể khó tiếp cận những tiện ích vốn đang trở thành một phần bình thường của đời sống.

Trong giáo dục, khoảng cách này có thể thể hiện ở khả năng tiếp cận tài liệu, học trực tuyến và tự tìm kiếm kiến thức. Một học sinh có thiết bị hiện đại, kết nối ổn định nhưng thiếu kỹ năng đánh giá nguồn tin cũng chưa chắc tận dụng được những lợi ích mà Internet mang lại.

Hệ quả của khoảng cách số không phân bố đều. Người có thu nhập thấp có thể gặp khó khăn khi mua thiết bị hoặc duy trì kết nối. Người lớn tuổi có thể cần nhiều thời gian hơn để làm quen với các nền tảng và phương thức giao dịch mới. Những người sống tại khu vực hạ tầng chưa hoàn thiện có thể gặp hạn chế về kết nối và cơ hội được đào tạo kỹ năng số.

Khoảng cách số không hoàn toàn trùng với tuổi tác hay thu nhập. Ngay cả những người trẻ – vốn thường được xem là “người bản địa số”, cũng không mặc nhiên đứng ngoài khoảng cách này. Họ có thể dành hàng giờ lướt mạng xã hội nhưng vẫn chưa biết cách kiểm tra nguồn tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân hoặc nhận diện một đường link lừa đảo.

Đọc thêm: “Rác thải” AI và thế hệ trẻ em lớn lên cùng thuật toán

Kết nối chỉ là bước đầu

Thu hẹp “digital poverty” đòi hỏi đồng thời giải quyết bài toán về thiết bị, kết nối và năng lực số. Người dân không chỉ cần điều kiện để bước vào môi trường số mà còn cần những kỹ năng để sử dụng công nghệ hiệu quả và an toàn.

Đây cũng là hướng tiếp cận được thúc đẩy thông qua phong trào “Bình dân học vụ số”, được phát động từ tháng 3/2025 với mục tiêu phổ cập kiến thức và kỹ năng số cho người dân. Lấy cảm hứng từ phong trào “Bình dân học vụ” do Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi xướng năm 1945, chương trình đáp ứng một nhu cầu mới của đời sống hiện đại, giúp người dân làm quen với thiết bị thông minh, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán số, an toàn thông tin và những công cụ mới như trí tuệ nhân tạo. Nếu hạ tầng giúp người dân có thể bước vào môi trường số, những chương trình như vậy hướng đến việc giúp họ sử dụng môi trường ấy một cách chủ động hơn.

Trong lĩnh vực giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT ngày 24/1/2025, quy định Khung năng lực số cho người học với 6 miền năng lực và 24 năng lực thành phần, từ khai thác dữ liệu và thông tin, giao tiếp và hợp tác trong môi trường số đến sáng tạo nội dung số. Khung này trở thành cơ sở để phát triển và đánh giá năng lực số của người học trong hệ thống giáo dục.

Khi ngày càng nhiều cánh cửa mở ra trên màn hình, được kết nối chỉ là bước đầu, biết cách bước qua những cánh cửa ấy mới thực sự mở ra cơ hội.