Khi nói về phụ nữ trong ngành ngoại giao Việt Nam hôm nay, chúng ta thường nhìn thấy những nữ đại sứ, những người phát ngôn, những nhà đàm phán hay những đại diện của Việt Nam tại các tổ chức quốc tế. Tuy nhiên, hành trình của phụ nữ trên mặt trận đối ngoại không phải là câu chuyện của vài thập niên gần đây mà đã bắt đầu từ rất sớm, từ những năm tháng chiến tranh, và tiếp tục được mở rộng, nâng cao qua từng giai đoạn phát triển của đất nước.

Những người phụ nữ viết nên dấu ấn ngoại giao Việt Nam

Ngay trong thời kỳ kháng chiến, phụ nữ đã tham gia tích cực vào mặt trận đối ngoại dưới nhiều hình thức khác nhau. Bên cạnh ngoại giao nhà nước còn có đối ngoại nhân dân - một mặt trận đặc biệt quan trọng trong việc vận động sự ủng hộ của bạn bè quốc tế đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của Việt Nam. Hình ảnh tiêu biểu nhất là bà Nguyễn Thị Bình, Trưởng đoàn Chính phủ Cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam tại Hội nghị Hòa đàm Paris. Với bản lĩnh, trí tuệ và phong thái tự tin, bà không chỉ đại diện cho tiếng nói của Việt Nam mà còn trở thành biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam trên trường quốc tế. Phong trào phụ nữ phản chiến tại Mỹ đã từng nêu khẩu hiệu “Live like her - Nguyen Thi Binh” (tạm dịch: Hãy sống như bà Bình).

Bước sang thời bình, phụ nữ tiếp tục tham gia và đóng góp vào công tác đối ngoại của đất nước tại các cơ quan đại diện ở nước ngoài cũng như tại các tổ chức quốc tế. Con đường phát triển của phụ nữ trong ngành ngoại giao khá sớm, khá đa dạng và cũng rất đặc sắc. Từ những nữ đại sứ đầu tiên của Việt Nam cho đến các thế hệ kế tiếp, phụ nữ đã từng đảm nhiệm vai trò đại sứ tại nhiều quốc gia, tiêu biểu như bà Nguyễn Thị Minh, nữ Đại sứ đầu tiên của Việt Nam tại Ý, cùng các nữ đại sứ tại Canada, Áo, Thụy Sĩ, Hà Lan, Maroc…

Từ bản lĩnh cá nhân đến vị thế trên trường quốc tế

Trong những thập niên gần đây, sự tham gia của phụ nữ không chỉ mở rộng về số lượng mà còn vươn lên về vị thế. Ngày nay, phụ nữ chiếm khoảng 47% nhân sự của ngành ngoại giao. Trong nội bộ Bộ Ngoại giao, số lượng nữ cán bộ cấp vụ đã tăng lên rõ rệt. Hiện nay, Bộ Ngoại giao cũng đang có hai Thứ trưởng là nữ. Điều đó cho thấy sự hiện diện và đóng góp của phụ nữ ngày càng rõ nét trong bộ máy đối ngoại của đất nước.

Nếu nhìn vào các lĩnh vực chuyên môn, có thể thấy phụ nữ đặc biệt nổi bật ở các địa bàn đa phương, thông tin truyền thông đối ngoại, văn hóa và các hoạt động liên quan đến UNESCO. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi khả năng vận động, thuyết phục, xây dựng đồng thuận, kết nối các bên liên quan để tập hợp lực lượng. Nhiều nhà ngoại giao nữ của Việt Nam đã để lại dấu ấn sâu đậm trong những lĩnh vực này.

Một ví dụ tiêu biểu là bà Nguyễn Phương Nga, người từng đảm nhiệm cương vị Đại sứ, Trưởng Phái đoàn Việt Nam bên cạnh Liên Hiệp Quốc và cũng đã từng là Người phát ngôn Bộ Ngoại giao. Hay gần đây hơn là Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan Anh với việc được bầu làm Thẩm phán Tòa án Quốc tế về Luật Biển với số phiếu cao nhất trong nhóm Châu Á - Thái Bình Dương - một dấu mốc có ý nghĩa không chỉ đối với cá nhân bà mà còn phản ánh vị thế ngày càng nổi bật của Việt Nam trên trường quốc tế. Đây là những minh chứng cho thấy các nhà ngoại giao nữ Việt Nam đang ngày càng vươn cao và được bạn bè quốc tế nhìn nhận và đề cao, đặc biệt là trong lĩnh vực ngoại giao đa phương.

Nếu quan sát kỹ hơn, có thể thấy phụ nữ hiện vẫn nổi bật hơn ở mặt trận đa phương so với song phương. Mặc dù đã có nhiều nữ đại sứ xuất sắc tại nhiều quốc gia, song ở một số địa bàn song phương đặc biệt quan trọng, sự hiện diện của phụ nữ ở các vị trí đứng đầu vẫn còn tương đối khiêm tốn. Điều này cho thấy vẫn còn dư địa để phụ nữ tiếp tục phát triển và khẳng định mình ở những vị trí lãnh đạo then chốt hơn nữa trong tương lai.

Một đặc điểm đáng chú ý khác là phụ nữ dường như rất hưởng ứng nghề ngoại giao. Nhiều thế hệ nữ cán bộ đã lựa chọn gắn bó với ngành, đóng góp trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Từ thời bà Hồ Thể Lan - một trong những nữ phát ngôn viên đầu tiên của Bộ Ngoại giao - cho đến ngày nay, phần lớn các gương mặt phát ngôn nổi bật của ngành đều là nữ. Điều đó cho thấy phụ nữ có nhiều lợi thế trong các lĩnh vực đòi hỏi kỹ năng giao tiếp, kết nối, truyền thông, và xây dựng hình ảnh quốc gia.

Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể thấy câu chuyện của phụ nữ trong ngành ngoại giao Việt Nam là câu chuyện của sự mở rộng và vươn lên. Từ những người tiên phong trong thời chiến và đổi mới, phụ nữ ngày nay đã hiện diện ở nhiều vị trí quan trọng trong bộ máy đối ngoại và trên các diễn đàn quốc tế. Tuy nhiên, hành trình đó vẫn chưa dừng lại, vẫn còn không gian để phụ nữ tiếp tục vươn xa hơn, cả về chiều rộng lẫn tầm cao, cả ở các cơ quan đại diện song phương lẫn các tổ chức quốc tế.

Đó không chỉ là câu chuyện của bình đẳng giới, mà còn là câu chuyện về việc các nguồn lực khác trong xã hội cùng hỗ trợ để phụ nữ phát huy đầy đủ tiềm năng của mình nhằm phục vụ cho lợi ích và vị thế quốc gia và đóng góp cho hòa bình, hợp tác và phát triển trên thế giới.

Nội dung: Nhà ngoại giao Tôn Nữ Thị Ninh