Trong những ngôi nhà nhỏ trải dài khắp Afghanistan, ngày càng nhiều phụ nữ chuyển sang dệt thảm, làm xà phòng, chế biến thực phẩm, may mặc hoặc sản xuất hàng thủ công. Với họ, đó không chỉ là cách duy trì thu nhập mà còn là cơ hội hiếm hoi để tiếp tục làm việc và giữ kết nối với xã hội.

Thế nhưng, sự dịch chuyển ấy lại tạo nên một nghịch lý. Gần 5 năm kể từ khi Taliban trở lại nắm quyền, số lượng phụ nữ đứng tên trên giấy phép đăng ký kinh doanh ở Afghanistan tăng lên nhưng tỷ lệ phụ nữ có việc làm vẫn ở mức rất thấp. Những tấm thảm, chiếc bánh hay lọ xà phòng được làm ra trong các ngôi nhà ấy cũng kể một câu chuyện khác về cách phụ nữ Afghanistan tiếp tục mưu sinh những năm gần đây.

Tự kinh doanh trở thành lựa chọn cuối cùng

Sau khi trở lại nắm chính quyền Afghanistan vào tháng 8/2021, Taliban áp dụng hàng loạt quy định mới đối với phụ nữ. Các bé gái không được tiếp tục học sau lớp 6, phụ nữ bị loại khỏi nhiều ngành nghề, đồng thời đối mặt với hàng loạt hạn chế trong việc đi lại và tham gia đời sống công cộng. Hệ quả là hàng chục nghìn phụ nữ mất việc, nhiều người trẻ phải dừng việc học khi chưa kịp bước vào đại học, trong khi không ít doanh nghiệp từng sử dụng lao động nữ phải thu hẹp hoạt động hoặc đóng cửa sau giai đoạn biến động kinh tế và chính trị. Khi những lựa chọn việc làm bên ngoài ngày càng ít đi, nhiều người chuyển sang tự tạo sinh kế ngay tại nhà như một giải pháp khả thi nhất để tạo thêm nguồn thu cho gia đình.

Theo Phòng Thương mại và Công nghiệp Afghanistan (ACCI), hiện có hơn 10.000 phụ nữ sở hữu giấy phép kinh doanh, tăng đáng kể so với trước năm 2021. Ngoài ra, theo Ngân hàng Thế giới (WB), khoảng 120.000 phụ nữ khác tự kinh doanh trong khu vực phi chính thức mà không đăng ký hoạt động.

Thoạt nhìn, những con số này có thể tạo cảm giác rằng cơ hội kinh doanh của phụ nữ đang được mở rộng. Tuy nhiên, số lượng giấy phép kinh doanh tăng không đồng nghĩa với việc vị thế kinh tế của phụ nữ được cải thiện. Phần lớn các cơ sở này vẫn hoạt động ở quy mô hộ gia đình hoặc rất nhỏ, chủ yếu nhằm duy trì sinh kế hơn là mở rộng sản xuất. Theo Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc (UNDP), đến năm 2024, chưa tới 7% phụ nữ Afghanistan có việc làm.

Sinh kế trong “vùng xám” kinh tế

Trên thực tế, một số mô hình kinh doanh quy mô nhỏ vẫn tiếp tục tồn tại, đặc biệt là các hoạt động diễn ra tại nhà hoặc trong những lĩnh vực như dệt may, thủ công, chế biến thực phẩm hay sản xuất các mặt hàng gia dụng.

Theo giới phân tích, đây là kết quả của nhiều yếu tố đan xen. Afghanistan vẫn đối mặt với suy giảm kinh tế, thất nghiệp và tỷ lệ nghèo đói cao sau nhiều năm xung đột cùng sự sụt giảm của nguồn viện trợ quốc tế. Trong bối cảnh đó, các hoạt động sản xuất nhỏ tại gia vẫn là nguồn thu nhập quan trọng của nhiều hộ gia đình.

Đồng thời, việc thực thi các quy định đối với phụ nữ cũng không hoàn toàn giống nhau giữa các địa phương. Cùng với nhu cầu duy trì sinh kế của các gia đình, điều này tạo nên một “vùng xám” trong nền kinh tế Afghanistan, nơi hoạt động kinh doanh của phụ nữ vẫn có thể tồn tại nhưng chủ yếu diễn ra ngoài tầm nhìn của đời sống công cộng và phải thích ứng với điều kiện ở từng địa phương.

Nhiều cơ sở lựa chọn đăng ký dưới tên chồng hoặc người thân nam giới. Một số khác không đăng ký kinh doanh hoặc chuyển sang bán hàng qua mạng xã hội nhằm hạn chế việc phải thường xuyên xuất hiện bên ngoài. Những lựa chọn này giúp hoạt động sản xuất được duy trì nhưng đồng thời khiến các cơ sở khó tiếp cận vốn vay, mở rộng quy mô, thuê mặt bằng hay tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng chính thức.

Vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hiện tượng này phản ánh khả năng thích ứng của phụ nữ Afghanistan trước những biến động xã hội nhiều hơn là một quá trình mở rộng quyền tham gia kinh tế.

Đọc thêm: "Not What You Saw": Khi người phụ nữ cơ bắp mở rộng định nghĩa nữ tính

Kinh doanh trở thành cách giữ lấy tương lai

Đằng sau những con số thống kê, câu chuyện của chị Nasira Azizi và chị Ghoncha Karimi lại phản ánh cách sự dịch chuyển này diễn ra.

Chị Nasira Azizi mới 14 tuổi khi Taliban trở lại nắm quyền vào năm 2021 và cấm hàng triệu bé gái Afghanistan tiếp tục học sau lớp 6. Việc phải rời trường học khiến chị rơi vào trầm cảm và dành phần lớn thời gian ở nhà. Vài năm sau, Azizi trở thành chủ một cơ sở dệt thảm tại thành phố Mazar-i-Sharif, miền bắc Afghanistan, tạo việc làm cho hàng trăm phụ nữ tại các xưởng và ngay trong chính ngôi nhà của họ. Với chị, công việc không chỉ mang lại thu nhập mà còn giúp nhiều phụ nữ tìm lại nhịp sống sau nhiều tháng bị hạn chế xuất hiện nơi công cộng.

Nếu Azizi đại diện cho một thế hệ bị tước mất cơ hội học tập thì chị Ghoncha Karimi phản ánh những thách thức mà phụ nữ trưởng thành phải đối mặt khi cố duy trì công việc của mình. Người phụ nữ 39 tuổi ở thành phố Herat, phía tây Afghanistan, được biết đến với biệt danh “Nữ hoàng ong Afghanistan”, từng phải cải trang thành đàn ông để đi chăm sóc 50 tổ ong ở vùng ngoại ô. Bà cũng từng bị bắt giữ sau một cuộc tranh cãi với quan chức địa phương liên quan đến các quy định áp đặt đối với phụ nữ. Việc phải cải trang để tiếp tục công việc cho thấy ranh giới mong manh giữa mưu sinh và nguy cơ vi phạm các quy định đối với phụ nữ. Với Karimi, đàn ong không chỉ là nguồn thu nhập chính của gia đình mà còn là thành quả của nhiều năm gây dựng, thứ bà vẫn quyết tâm gìn giữ bất chấp những rào cản mới.

Có lẽ vì thế mà bà Behnaz Saljughi, đại diện các nữ doanh nhân tại tỉnh Herat, đã đưa ra một nhận định vừa đau xót vừa đầy sức nặng: “Hy vọng duy nhất còn lại của phụ nữ ở Afghanistan chính là kinh doanh”.

Sau những cánh cửa khép kín, phụ nữ Afghanistan vẫn đang tìm cách giữ cho cuộc sống tiếp tục chuyển động. Họ dệt thảm, nuôi ong, làm bánh, may vá và tạo dựng những doanh nghiệp nhỏ trong chính không gian từng bị xem là giới hạn của mình. Những doanh nghiệp nhỏ mọc lên sau cánh cửa nhà riêng phản ánh sự bền bỉ và khả năng thích ứng của họ trước biến động xã hội. Tuy nhiên, sự gia tăng của các “nữ doanh nhân” không đồng nghĩa với việc cánh cửa tham gia kinh tế đã rộng mở hơn. Trong nhiều trường hợp, đó đơn giản là cách phụ nữ Afghanistan tìm được một lối đi khác khi những lựa chọn còn lại ngày càng ít đi.