Dolphin - cái tên gợi nhắc đến loài cá heo hiền lành - đang là tâm điểm chú ý trên bản đồ thời tiết châu Á. Sau khi quét qua tỉnh Okinawa (Nhật Bản) hôm 08/08, khiến 6 người bị thương và khoảng 50.000 ngôi nhà mất điện, cơn bão này đổ bộ tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc ngày 09/08, mang theo mưa lớn, gió mạnh và kéo theo nguy cơ lũ lụt, sạt lở đất. Được đánh giá là cơn bão mạnh nhất đổ bộ Trung Quốc trong năm nay, Dolphin khiến giao thông nước này gián đoạn và khoảng 1 triệu người phải sơ tán.

Cái tên Dolphin (hay Bạch Hải Đồn, tức cá heo trắng) do đặc khu hành chính Hong Kong đề xuất cho danh sách tên bão khu vực từ năm 2005, lấy cảm hứng từ loài cá heo trắng Trung Hoa, một loài vật quen thuộc ở vùng biển Hong Kong.

Đằng sau những cái tên tưởng như vô hại ấy là cả một lịch sử về cách con người gọi tên bão. Những cơn bão từng tàn phá thành phố, nhấn chìm làng mạc và cướp đi sinh mạng con người lại mang những cái tên rất đỗi dịu dàng như Alice (1954), Carla (1961), Agnes (1972). Vì sao một hiện tượng thiên nhiên dữ dội như vậy lại từng được gọi bằng tên của phụ nữ?

Từ tọa độ đến một cái tên

Một cơn bão nhiệt đới có thể tồn tại trên biển trong 7 - 8 ngày, thậm chí lâu hơn. Trong cùng một thời điểm, nhiều cơn bão cũng có thể xuất hiện trên một vùng biển. Nếu chỉ dùng tọa độ hoặc thời điểm hình thành để nhận diện một cơn bão, việc trao đổi thông tin về từng cơn bão sẽ dễ trở nên phức tạp và dễ nhầm lẫn. Vì thế, một cái tên ngắn gọn, dễ nhớ giúp các nhà khí tượng, cơ quan chức năng, tàu thuyền và công chúng nhanh chóng xác định cơn bão đang được nhắc đến.

Nhưng trước khi những cái tên quen thuộc như Maria hay Katrina xuất hiện, con người đã có nhiều cách khác để gọi bão. Ở khu vực West Indies (nằm giữa vùng Caribe và Đại Tây Dương), bão từng được đặt theo tên các vị thánh gắn với ngày chúng đổ bộ. Chẳng hạn, một cơn bão đổ bộ ngày 26/7/1825 được đặt tên là Santa Ana, dựa theo Thánh Ana trong Công giáo. Khi một cơn bão khác đổ bộ vào cùng ngày ở những năm sau đó, tên gọi đôi khi được thêm số thứ tự để phân biệt. Hai cơn bão đổ bộ Puerto Rico vào ngày 13/09/1876 và 13/09/1928 lần lượt được gọi là San Felipe và San Felipe II.

Khi khoa học khí tượng phát triển, các nhà dự báo chuyển sang đặt tên cho các cơn bão bằng chính kinh độ, vĩ độ ở nơi nó hình thành. Tuy nhiên, những cách gọi mang tính kỹ thuật này không phải lúc nào cũng thuận tiện cho việc trao đổi thông tin. Cuối thế kỷ XIX, nhà khí tượng học người Úc Clement Wragge được Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) ghi nhận là người đầu tiên sử dụng tên riêng để gọi các cơn bão, sau khi lần lượt thử nghiệm tên chữ cái Hy Lạp, tên trong thần thoại Hy Lạp - La Mã và cuối cùng là tên phụ nữ. Một trong những cơn bão mang tên phụ nữ đầu tiên được ghi nhận là bão Mahina, đổ bộ Queensland năm 1899.

Đến Thế chiến II, cách đặt tên bằng tên phụ nữ trở nên phổ biến trong giới khí tượng quân sự Mỹ, đặc biệt ở Lục quân và Hải quân, khi họ phải theo dõi nhiều hệ thống thời tiết trên vùng biển rộng lớn ở Thái Bình Dương. Từ một cách gọi không chính thức, tên phụ nữ dần trở thành quy ước quen thuộc trong việc nhận diện bão. Vào năm 1953, Cơ quan Thời tiết lúc bấy giờ của Mỹ chính thức áp dụng một danh sách các tên riêng dành cho các cơn bão. Tuy nhiên, tất cả đều là tên của nữ giới.

Phụ nữ không phải bão tố

Trong nhiều năm, quy ước ấy dường như chỉ là một cách gọi thuận tiện. Nhưng khi những cái tên phụ nữ liên tục xuất hiện bên cạnh hình ảnh nhà cửa bị phá hủy, lũ lụt và thương vong, nó bắt đầu gây tranh luận. Truyền thông đôi khi còn nhân cách hóa các cơn bão bằng những từ ngữ mang màu sắc giới tính như “thất thường”, “đỏng đảnh” hay “tán tỉnh”.

Một trong những người phản đối mạnh mẽ nhất là Roxcy Bolton, nhà hoạt động nữ quyền tại Florida (Mỹ). Bolton cho rằng phụ nữ không nên bị gắn với hình ảnh của những thảm họa chết chóc và từng đưa ra khẩu hiệu “Women are not disasters” - phụ nữ không phải là thảm họa. Bà thậm chí còn chơi chữ với “hurricane”, đùa rằng nếu bão đã có tên đàn ông thì có thể gọi chúng là “him-icanes” thay vì “her-icanes”.

Đến cuối những năm 1970, hệ thống bắt đầu thay đổi. Năm 1978, danh sách bão ở khu vực Đông Bắc Thái Bình Dương bắt đầu sử dụng cả tên nam và nữ. Một năm sau, Đại Tây Dương và vùng Vịnh Mexico cũng chuyển sang hệ thống luân phiên hai giới.

Mùa bão năm 1979 vì thế trở thành một dấu mốc: những cái tên như Ana, Bob, Claudette, David và Elena lần lượt xuất hiện. Từ đó, tên của nam và nữ được sử dụng luân phiên, chấm dứt thời kỳ các cơn bão mặc định mang tên phụ nữ.

Ngày nay, việc đặt tên bão được điều phối theo từng khu vực dưới hệ thống của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO). Các danh sách tên được chuẩn bị trước và có thể được thay đổi khi một cái tên gắn với một cơn bão đặc biệt chết chóc hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng. Katrina, chẳng hạn, đã bị loại khỏi danh sách sau mùa bão năm 2005.

Đọc thêm: Vì sao phụ nữ dễ gặp nhiều rủi ro về sức khỏe trong mùa nắng nóng?

Cách đặt tên những cơn bão ở Việt Nam

Việt Nam nằm trong khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương, một trong những nơi có hoạt động xoáy thuận nhiệt đới mạnh nhất thế giới. Các cơn bão ở khu vực này được đặt tên theo tên phụ nữ từ năm 1945 và bắt đầu sử dụng cả tên nam từ năm 1979.

Tuy nhiên, từ năm 2000, Tây Bắc Thái Bình Dương chuyển sang một hệ thống tên mới do Ủy ban Bão ESCAP/WMO xây dựng. Các cơn bão đạt cấp bão nhiệt đới trở lên được Trung tâm Bão nhiệt đới Tokyo (RSMC Tokyo - Typhoon Center) trực thuộc Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA), đặt tên theo danh sách đã được WMO thông qua.

Những cái tên do Việt Nam đề xuất từng bao gồm Son Tinh (Sơn Tinh), Lekima, Bavi (Ba Vì), Conson (Côn Sơn), Sonca (Sơn Ca), Trami (Trà Mi), Halong (Hạ Long), Vamco (Vàm Cỏ), Songda (Sông Đà) và Saola (Sao La). Danh sách này có thể thay đổi khi một tên được đề nghị loại bỏ, chẳng hạn do gắn với một cơn bão gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng, và được thay thế bằng tên mới.

Tên gọi của một cơn bão, suy cho cùng, không thể làm nó bớt dữ dội. Nhưng lịch sử đằng sau những cái tên ấy lại cho thấy một điều thú vị: ngay cả cách con người gọi tên thiên tai cũng có thể phản ánh văn hóa, quyền lực và những thay đổi trong cách xã hội nhìn về giới.