Trong những năm gần đây, thuật ngữ “Eldest Daughter Syndrome” (tạm dịch: Hội chứng “con gái cả”) ngày càng xuất hiện nhiều trên mạng xã hội, báo chí và cả văn hóa đại chúng, như ca khúc Eldest Daughter trong album The Life of a Showgirl của “công chúa nhạc đồng quê” Taylor Swift.

Mặc dù đây không phải là một chẩn đoán y khoa hay một hội chứng rối loạn tâm thần chính thức, song hiện tượng này phản ánh một gánh nặng tâm lý - xã hội quen thuộc mà nhiều phụ nữ phải mang theo từ thời thơ ấu đến khi trưởng thành.

Hội chứng con gái cả là gì?

“Eldest Daughter Syndrome” là cách gọi những trải nghiệm phổ biến của người con gái lớn nhất trong gia đình. Từ nhỏ, họ thường phải gánh vác nhiều việc hơn các anh chị em khác. Họ phải lo toan việc nhà, chăm sóc em nhỏ, cố giữ hòa khí trong gia đình và đáp ứng những kỳ vọng cao về học tập lẫn trách nhiệm cảm xúc. Dù không được xem là một rối loạn tâm lý chính thức, nhiều phụ nữ trưởng thành vẫn nhận ra những dấu hiệu rất rõ của “hội chứng” này trong cuộc sống và các mối quan hệ của mình.

Theo các nhà tâm lý học và chuyên gia trị liệu, hiện tượng này thường xuất hiện trong những gia đình vẫn đề cao sự hy sinh của phụ nữ, nơi các định kiến giới còn ăn sâu. Trong môi trường ấy, con gái cả thường xuyên được khen vì biết nghe lời, chịu đựng và lo toan cho người khác. Dần dần, họ tin rằng giá trị của mình nằm ở khả năng gánh vác và làm hài lòng mọi người xung quanh. Những kỳ vọng vô hình được mặc định này khiến họ trưởng thành sớm hơn bạn bè đồng trang lứa, thậm chí trước khi kịp hiểu bản thân thật sự cần gì. Về lâu dài, điều đó có thể dẫn đến cảm giác tội lỗi khi từ chối, khó thiết lập ranh giới cá nhân, hoặc luôn sống trong trạng thái căng thẳng vì sợ làm ai đó thất vọng.

Biểu hiện và hệ quả tâm lý

Nhiều bài báo gần đây chỉ ra các biểu hiện phổ biến của hội chứng con gái cả, như cảm giác trách nhiệm quá mức, luôn cố gắng đạt thành tích cao, lo âu kéo dài, xu hướng cố gắng làm hài lòng người khác, khó đặt ranh giới cá nhân, cảm giác tội lỗi và gặp trục trặc trong các mối quan hệ khi trưởng thành. Không ít người con gái cả mang trong mình nỗi lo “phải hoàn hảo”, dễ kiệt sức vì luôn đặt nhu cầu của người khác lên trước bản thân.

Các chuyên gia cho rằng họ có thể mang tâm lý "caregiver" (người chăm sóc) ngay cả khi đã rời khỏi gia đình, dẫn đến căng thẳng mãn tính và ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tinh thần lẫn thể chất. Một số nghiên cứu cũng chỉ ra rằng “mental load”, tức gánh nặng tinh thần trong việc chăm sóc gia đình và công việc, có thể để lại những hệ quả tiêu cực khó nhận thấy ngay. Để thoát khỏi vòng lặp áp lực ấy, điều quan trọng không chỉ đơn thuần nằm ở nỗ lực cá nhân của người con gái cả mà còn ở sự thay đổi cách nhìn từ gia đình và xã hội.

Khi trách nhiệm được chia sẻ công bằng hơn, khi người con gái cả không còn bị mặc định là người phải hy sinh và gồng gánh, “mạnh mẽ” sẽ không còn là nghĩa vụ bắt buộc từ quá sớm. Với nhiều con gái cả, việc cho phép mình được yếu đuối, được từ chối và được sống cho chính mình có lẽ chính là bước đầu tiên để chữa lành.

Nhìn chung, dù “Eldest Daughter Syndrome” không phải là một chẩn đoán y khoa chính thức, thuật ngữ này đã giúp nhiều phụ nữ gọi tên được những kỳ vọng vô hình mà họ phải gánh từ nhỏ. Việc nhận diện điều đó có thể là bước khởi đầu để họ nhẹ gánh hơn và từng bước giải phóng bản thân khỏi những khuôn mẫu gia đình áp đặt quá mức.