Trước khi được bổ nhiệm làm Tổng Lãnh sự Hà Lan tại TP.HCM vào tháng 8/2025, Raïssa Marteaux đã có hơn một thập kỷ làm việc trong lĩnh vực ngoại giao, chính sách và hợp tác quốc tế. Gia nhập Bộ Ngoại giao Hà Lan từ năm 2013, bà từng phụ trách các vấn đề chính trị liên quan đến khu vực Trung Đông, tài chính quốc tế, đồng thời từng có nhiệm kỳ công tác Mozambique và Bờ Biển Ngà, sau thời gian làm việc tại khu vực tư nhân, Ủy ban châu Âu (EC) và các tổ chức phi chính phủ.

Sinh ra tại Rotterdam, một thành phố đa văn hóa của Hà Lan, trong gia đình có mẹ đến từ đảo quốc Curaçao (phía nam biển Caribbean), và cha là người Bỉ, bà lớn lên giữa những giao thoa văn hóa khác nhau. Những trải nghiệm ấy, cùng hành trình làm việc trong nhiều môi trường quốc tế, đã góp phần định hình cách bà nhìn nhận về sự đa dạng, đối thoại và vai trò của con người trong ngoại giao.

Trong cuộc trò chuyện, bà Marteaux hình dung về một tương lai nơi phụ nữ không còn được xem là những trường hợp ngoại lệ chỉ bởi họ hiện diện ở các vị trí quyền lực. Theo bà, thành công của bình đẳng giới sẽ đến khi những cột mốc từng được xem là đặc biệt trở nên bình thường đến mức không còn cần phải được nhắc đến.

Tôi hy vọng sẽ đến một ngày, những dấu mốc ‘đầu tiên’ không còn gây chú ý chỉ vì đó là thành tựu của một người phụ nữ. Điều được nhắc đến khi ấy sẽ là những thành tựu phi thường mà họ đã tạo ra.

Bình đẳng giới bước sang giai đoạn mới

“Khi mới công tác tại Bộ Ngoại giao Hà Lan, tôi từng nghe một đồng nghiệp kể rằng bà phải rời ngành sau khi kết hôn”, bà Marteaux kể. Với bà, câu chuyện ấy là lời nhắc rằng những thay đổi trong vị thế của phụ nữ tại ngoại giao thực chất mới chỉ diễn ra trong vài thập kỷ gần đây. Từ chỗ phải lựa chọn giữa gia đình và sự nghiệp, ngày nay họ đã có mặt ở nhiều vị trí lãnh đạo như đại sứ, tổng lãnh sự hay trưởng đoàn đàm phán quốc tế. Năm 1968, nữ giới nắm giữ chưa tới 1% vị trí đại sứ trên toàn cầu. Đến nay, con số này đã tăng lên khoảng 20%, trong khi tại Hà Lan, phụ nữ hiện chiếm khoảng 41% số đại sứ.

Chúng ta đã đạt được rất nhiều tiến bộ. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa mọi thách thức với nữ giới đều đã biến mất.

Nếu thế hệ trước phải đấu tranh để bước vào ngành ngoại giao, thế hệ hôm nay phải đấu tranh để không bị nhìn nhận trước hết qua giới tính khi đã có mặt trong đó. Dù số lượng phụ nữ trong ngành đã gia tăng, câu hỏi về cách họ được nhìn nhận và sự hiện diện của họ ở những vị trí quyền lực nhất vẫn còn đó.

Khi năng lực vẫn được nhìn qua lăng kính giới tính

Tuy nhiên, khi bóng dáng những nhà ngoại giao nữ xuất hiện ngày càng nhiều, một câu hỏi khác cũng được đặt ra về cách năng lực được nhìn nhận trong các vị trí lãnh đạo. Theo bà Marteaux, những khuôn mẫu xã hội vẫn có xu hướng gắn phụ nữ với một số phẩm chất nhất định, qua đó định hình cách họ được nhìn nhận trong vai trò này. Họ thường được nhìn nhận là có xu hướng hợp tác, tìm kiếm đồng thuận và thúc đẩy hòa bình nhiều hơn nam giới. Trong ngoại giao, điều này có thể dẫn đến một quan niệm sai lầm rằng phụ nữ chỉ phù hợp với các lĩnh vực “ngoại giao mềm” như nhân quyền, giáo dục, văn hóa hay hợp tác phát triển, trong khi các lĩnh vực gắn với “quyền lực cứng” như an ninh, quốc phòng hay chính trị lại thường được coi là phù hợp hơn với nam giới.

Nữ Tổng Lãnh sự phân tích rằng một nhà ngoại giao, dù là nam hay nữ, sau cùng vẫn phải đưa ra quyết định dựa trên lợi ích quốc gia mà họ đại diện. Dù sự hiện diện ngày càng gia tăng của phụ nữ đã góp phần định hình các thể chế ngoại giao và chương trình nghị sự, điều đó không làm thay đổi những mục tiêu cốt lõi của hoạt động đối ngoại. Bởi xét đến cùng, các quốc gia vẫn luôn theo đuổi lợi ích quốc gia của mình.

Bên cạnh những vai trò thường gắn với đối thoại và hòa giải, nhiều nữ lãnh đạo cũng đã đưa ra các quyết sách cứng rắn và đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong các vấn đề an ninh, chiến lược.

Với bà Marteaux, giá trị của sự đa dạng nằm ở khả năng mở rộng những góc nhìn trong quá trình ra quyết định, thay vì xuất phát từ quan niệm rằng phụ nữ sẽ mang đến một cách tiếp cận ngoại giao khác biệt.

Ngoại giao không thuộc về một kiểu tiếng nói hay phong cách lãnh đạo duy nhất. Sức mạnh của lĩnh vực này được tạo nên từ sự đa dạng trong trải nghiệm, góc nhìn và phương thức tiếp cận của những con người với những lăng kính khác nhau về thế giới.

Bà cũng kỳ vọng ngành Ngoại giao sẽ tiếp tục mở rộng tính đa dạng, đón nhận sự phong phú trong những trải nghiệm, góc nhìn và bản sắc khác nhau của con người trong xã hội.

Thành công của phụ nữ có cần được chứng minh?

Một trong những rào cản vô hình mà các nhà ngoại giao nữ vẫn phải đối diện là ngay cả khi họ vươn tới những vị trí vốn từng gắn với nam giới, thành công ấy đôi khi vẫn bị đặt dưới câu hỏi liệu đó đến từ năng lực cá nhân hay từ những chính sách thúc đẩy đa dạng giới.

Ngoại giao là một lĩnh vực có tính cạnh tranh rất cao và mục tiêu luôn là lựa chọn những người giỏi nhất.

Theo bà Marteaux, các sáng kiến thúc đẩy sự đa dạng không thể được hiểu là sự đánh đổi về tiêu chuẩn nghề nghiệp hay sự thay thế cho năng lực. Vai trò của chúng là tháo gỡ những rào cản từng tồn tại trong quá khứ, vốn khiến cơ hội chưa được phân bổ một cách công bằng. Việc một phụ nữ được trao cơ hội không đồng nghĩa với việc cô ấy nhận được một đặc quyền. Đằng sau mỗi vị trí vẫn là một quá trình tuyển chọn đầy tính cạnh tranh, nơi năng lực được khẳng định qua nền tảng đào tạo, kinh nghiệm, chuyên môn và những chuẩn mực nghề nghiệp giống như bất kỳ nhà ngoại giao nào khác.

Ngay cả tại Hà Lan, quốc gia được xem là một trong những nước có tỷ lệ nữ đại sứ cao ở châu Âu, vẫn còn khoảng 18 vị trí đại sứ chưa từng được đảm nhiệm bởi nữ giới. Nữ Tổng lãnh sự Hà Lan nói rằng những khoảng trống ấy cho thấy câu chuyện bình đẳng giới ngày nay không chỉ nằm ở số lượng nhà ngoại giao nữ mà còn ở việc họ có cơ hội tiếp cận những vị trí tạo ra ảnh hưởng hay không. Có lẽ vì thế, khi nói về tương lai của phụ nữ trong ngoại giao, bà không nhấn mạnh đến việc tạo ra thêm những biểu tượng mới.

Trong nhiều thập kỷ, sự xuất hiện của những “người phụ nữ đầu tiên” thường được xem là biểu tượng của tiến bộ. Nhưng với bà Raïssa Marteaux, thành công lớn nhất của bình đẳng giới sẽ là ngày những cột mốc ấy trở nên bình thường đến mức không còn cần được nhắc đến.

Bởi khi ấy, giới tính không còn là điều định nghĩa một nhà ngoại giao. Điều ở lại sẽ là năng lực, kinh nghiệm và những dấu ấn họ tạo ra trong hành trình phụng sự công việc đối ngoại.

Ảnh: Cécile Uyên Phương