Ngày 2/7/1976, tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI, Quốc hội đã ban hành nghị quyết chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM). Với nhiều người, đó là cột mốc đánh dấu một thời kỳ mới. Nhưng lịch sử của đô thị này đã bắt đầu từ rất lâu trước đó, qua những danh xưng nối tiếp nhau theo từng biến chuyển của thời cuộc. “Gia Định” vẫn hiện diện trên tên trường học, di tích và trong sử sách. “Sài Gòn” vẫn được nhắc đến trong lời ăn tiếng nói, trong văn chương, âm nhạc, ẩm thực hay trên biển hiệu của nhiều thương hiệu. Mỗi cái tên là một lớp trầm tích, lưu lại ký ức của từng thời kỳ và những cộng đồng đã góp phần tạo nên diện mạo đô thị hôm nay.

Prey Nokor

Trước khi có những đại lộ đông đúc và các tòa nhà cao tầng, vùng đất nay là TP.HCM từng là một thương cảng nằm giữa mạng lưới sông ngòi chằng chịt của Chân Lạp, mang tên Prey Nokor. Nhờ nằm gần cửa biển Cần Giờ và kết nối với hệ thống sông Đồng Nai - Sài Gòn, Prey Nokor trở thành cửa ngõ giao thương quan trọng, kết nối nội địa Đông Nam Á với các thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản và phương Tây. Chính vị trí ấy đã khiến Prey Nokor sớm trở thành nơi gặp gỡ của nhiều cộng đồng cư dân và nhiều luồng văn hóa khác nhau.

Tên gọi Prey Nokor cũng gợi lên diện mạo ban đầu của vùng đất. Trong tiếng Khmer, Prey có nghĩa là “rừng”, còn Nokor bắt nguồn từ tiếng Phạn Nagara, thường được hiểu là “đô thị” hoặc “thành phố”. Vì vậy, nhiều học giả diễn giải Prey Nokor là “đô thị giữa rừng” hay “thành phố trong rừng”. Dù cách lý giải còn có những khác biệt nhỏ, tên gọi này cho thấy nơi đây không phải một vùng đất hoang vu, mà đã là một điểm dân cư và giao thương của người Khmer từ nhiều thế kỷ trước, gắn với mạng lưới thương mại của Chân Lạp.

Từ đầu thế kỷ 17, quan hệ giữa chúa Nguyễn và triều đình Chân Lạp được củng cố thông qua cuộc hôn nhân giữa công nữ Ngọc Vạn, con gái thứ hai của chúa Nguyễn Phúc Nguyên, và vua Chey Chettha II vào năm 1620. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cuộc hôn nhân ấy đã mở đường để lưu dân và thương nhân người Việt đến sinh sống, khai khẩn và buôn bán tại Prey Nokor ngày càng đông. Chỉ trong vài chục năm, Prey Nokor từ một thương cảng chủ yếu gắn với người Khmer dần trở thành nơi người Khmer, người Việt, người Hoa và nhiều nhóm cư dân khác cùng sinh sống, buôn bán. Sự đan xen ấy không chỉ làm thay đổi diện mạo dân cư mà còn đặt nền móng cho một đô thị đa văn hóa - đặc điểm vẫn còn hiện hữu ở TP.HCM ngày nay.

Cuối thế kỷ 17, cùng với quá trình chúa Nguyễn từng bước thiết lập bộ máy quản lý ở phương Nam, Prey Nokor cũng bước sang một giai đoạn mới. Vùng đất từng gắn với cộng đồng Khmer và các tuyến giao thương khu vực dần được đặt trong hệ thống hành chính của Đại Việt, chuẩn bị mang một tên gọi khác. Đó là Gia Định.

Gia Định

Khi cái tên Prey Nokor dần lùi vào quá khứ, nơi đây bước sang một giai đoạn khác với tên gọi Gia Định. Cuối thế kỷ 17, khu vực Đồng Nai - Gia Định tuy đã có đông đảo lưu dân người Việt đến khai hoang, lập nghiệp nhưng vẫn chưa hình thành một hệ thống hành chính hoàn chỉnh. Năm 1698, theo lệnh của chúa Nguyễn Phúc Chu, Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lược và lập phủ Gia Định, đánh dấu việc xác lập chủ quyền của nhà Nguyễn trên vùng đất Sài Gòn - Nam Bộ ngày nay. Trong nhiều công trình nghiên cứu, sự kiện này được xem là cột mốc đưa địa bàn này lần đầu tiên vào hệ thống quản lý của Đại Việt, mở đầu cho quá trình hình thành một đầu mối hành chính quan trọng ở phương Nam. Những thế kỷ tiếp theo, Gia Định phát triển thành trung tâm hành chính, quân sự và kinh tế của Nam Bộ, đồng thời giữ vai trò cửa ngõ kết nối miền Đông, miền Tây và biển Đông.

Nếu Prey Nokor phản ánh bản sắc của một thương cảng thì Gia Định không còn chỉ là cửa ngõ giao thương mà đã trở thành một không gian được tổ chức để ổn định dân cư và phát triển lâu dài. Sự chuyển biến ấy cũng được gửi gắm ngay trong tên gọi. Chữ Gia (嘉) có nghĩa là tốt đẹp, còn Định (定) mang nghĩa ổn định, yên định. Ghép lại, “Gia Định” thường được hiểu là nơi tốt đẹp đã được ổn định, hay miền đất an cư, lập nghiệp. Dù không có tư liệu đương thời giải thích chính thức về tên gọi này, cách lý giải trên được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận vì phù hợp với bối cảnh cuối thế kỷ XVII, khi chính quyền chúa Nguyễn từng bước thiết lập nền hành chính và ổn định dân cư ở phương Nam.

Kể từ đó, Gia Định không chỉ là tên gọi của một đơn vị hành chính mà còn trở thành biểu tượng cho giai đoạn người Việt từng bước định hình bộ máy quản lý ở phương Nam. Trong khi Gia Định hiện diện trên các văn bản và trong hệ thống hành chính, đời sống thường nhật của cư dân lại ngày càng quen với một cách gọi khác. Đó là Sài Gòn. Chính tên gọi ấy dần vượt khỏi phạm vi của một địa danh để trở thành cách người ta nhắc đến cả một đô thị suốt nhiều thế kỷ.

Ngày nay, cái tên Gia Định vẫn hiện diện trên trường học, bệnh viện, đường phố và trong ký ức của nhiều thế hệ cư dân. Nếu Prey Nokor lưu giữ ký ức về một thương cảng Khmer, thì Gia Định gợi nhớ giai đoạn nơi đây lần đầu tiên được tổ chức thành trung tâm hành chính của người Việt ở phương Nam.

Đọc thêm: Cơm tấm: Từ hạt gạo vỡ của giới cần lao đến món ăn biểu trưng cho ẩm thực Sài Gòn

Sài Gòn

Không ai biết chính xác danh xưng này ra đời từ khi nào hay bắt nguồn từ đâu. Chỉ biết rằng suốt hơn ba thế kỷ, “Sài Gòn” đã trở thành cách gọi quen thuộc nhất dành cho đô thị này.

Cho đến nay, nguồn gốc của cái tên “Sài Gòn” vẫn chưa có lời giải thống nhất. Một giả thuyết quen thuộc cho rằng nó bắt nguồn từ Prei Kor trong tiếng Khmer, thường được diễn giải là “rừng cây gòn”. Một hướng lý giải khác liên hệ với cộng đồng người Hoa ở khu vực Chợ Lớn, cho rằng “Sài Gòn” là kết quả biến âm từ “Thầy Ngòn” (Đề Ngạn). Tuy nhiên, giả thuyết này cũng gặp nhiều tranh luận vì địa danh “Sài Gòn” đã được dùng để chỉ những khu vực khác ngoài Chợ Lớn.

Cũng có học giả, tiêu biểu là Trương Vĩnh Ký, cho rằng “Sài Gòn” là cách phiên âm của Prey Nokor, trong khi một số nghiên cứu khác nghiêng về khả năng danh xưng này xuất phát từ những rừng cây gòn từng mọc nhiều quanh khu vực chùa Cây Mai. Riêng cách viết Tây Cống trong Hán tự được xem chủ yếu là chữ phiên âm của “Sài Gòn”, chứ không mang nghĩa “cống phẩm phía Tây” như đôi khi vẫn được diễn giải. Mỗi giả thuyết đều có những căn cứ riêng và đến nay vẫn chưa có cách lý giải nào được giới nghiên cứu thống nhất hoàn toàn.

Dù xuất phát từ đâu, từ khoảng thế kỷ 18, Sài Gòn đã dần trở thành cách gọi quen thuộc trong sinh hoạt thường ngày. Đến thời Pháp thuộc, ba địa danh Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định cùng tồn tại trên một không gian nhưng đảm nhiệm những vai trò khác nhau. Sài Gòn là trung tâm hành chính của Nam Kỳ, Chợ Lớn là đô thị thương mại của cộng đồng người Hoa, còn Gia Định là tỉnh bao quanh. Sự song hành ấy khiến cụm từ “Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định” trở thành cách gọi quen thuộc suốt nhiều thập niên, đồng thời phản ánh quá trình phát triển của một đô thị đa trung tâm.

Theo thời gian, Sài Gòn dần vượt khỏi ý nghĩa của một địa danh để trở thành một biểu tượng văn hóa. Cái tên ấy xuất hiện trong văn học, âm nhạc, điện ảnh, trong những quán cà phê cũ, những con hẻm nhỏ, tiếng rao buổi sớm hay trên biển hiệu của nhiều doanh nghiệp và thương hiệu. Với nhiều người, Sài Gòn không chỉ gợi nhớ một thành phố mà còn gợi lên một lối sống cởi mở, phóng khoáng, năng động và luôn rộng lòng đón nhận những con người từ khắp mọi miền.

Trong khi Sài Gòn vẫn là tên gọi quen thuộc trong đời sống hằng ngày, từ giữa thế kỷ 20, các văn kiện của phong trào cách mạng đã ghi nhận thêm một tên gọi khác. Ba thập niên sau, tên gọi ấy được Quốc hội chính thức lựa chọn làm tên hành chính của thành phố: Thành phố Hồ Chí Minh.

Thành phố Hồ Chí Minh

Dù đã xuất hiện trong các văn kiện của phong trào cách mạng từ năm 1946, phải đến ngày 2/7/1976, Thành phố Hồ Chí Minh mới chính thức trở thành tên hành chính của đô thị này.

Theo nhiều tư liệu, ngày 25/8/1946, tại cuộc gặp đồng bào Nam Bộ ở Hà Nội, bác sĩ, giáo sư Trần Hữu Nghiệp đã đề nghị đặt tên Sài Gòn là Thành phố Hồ Chí Minh để ghi nhớ công lao của vị lãnh tụ. Đề xuất ấy nhận được sự tán thành của 57 trí thức Nam Bộ tham dự và được đăng trên báo Cứu Quốc hai ngày sau đó. Trong cùng năm, Quyết tâm thư của nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn cũng bày tỏ nguyện vọng ấy bằng câu: “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh”. Trong những năm sau đó, cái tên thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục xuất hiện trong một số văn kiện, báo chí và tài liệu của lực lượng cách mạng như một biểu tượng của khát vọng độc lập và thống nhất. Tuy nhiên, trên phương diện hành chính, đô thị vẫn mang tên Sài Gòn cho đến sau ngày đất nước thống nhất.

Đến ngày 2/7/1976, Quốc hội khóa VI mới chính thức quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành thành phố Hồ Chí Minh, đưa tên gọi vốn đã xuất hiện trong các văn kiện cách mạng trở thành tên hành chính của đô thị lớn nhất cả nước. Nếu Prey Nokor, Gia Định hay Sài Gòn đều ra đời từ những bước chuyển của chính vùng đất thì Thành phố Hồ Chí Minh lại xuất hiện từ một lựa chọn mang ý nghĩa chính trị và biểu tượng, gắn với dấu mốc đất nước thống nhất và khát vọng về một chương phát triển mới.

Nửa thế kỷ sau ngày mang tên Bác, TP.HCM đang bước vào một chương phát triển mới. Từ đô thị bên sông Sài Gòn, thành phố nay mở rộng không gian phát triển ra biển, kết nối công nghiệp, dịch vụ, logistics và đổi mới sáng tạo trong một cấu trúc đô thị thống nhất. Những tuyến metro đầu tiên vận hành, các khu đô thị mới tiếp tục hình thành, cảng biển và trung tâm tài chính đang được định hình. Trên nền ký ức của một vùng đất hơn 300 năm tuổi, một siêu đô thị hơn 14 triệu dân đang từng ngày viết tiếp câu chuyện tương lai của Việt Nam.

Một thành phố có thể mang nhiều tên gọi qua các thời kỳ lịch sử, và mỗi tên gọi đều ghi dấu một chặng đường riêng của vùng đất ấy. Vì thế, khi nhắc đến Prey Nokor, Gia Định, Sài Gòn hay Thành phố Hồ Chí Minh, người ta không chỉ gọi tên một địa danh mà còn gợi lại những dấu ấn của từng thời kỳ đã làm nên diện mạo thành phố hôm nay.