LHP Cannes lần thứ 79 khép lại với kết quả gây tranh cãi: Fjord của đạo diễn người Romania Cristian Mungiu đoạt Cành cọ Vàng. Sau gần 2 thập kỷ kể từ khi chiến thắng với 4 Months, 3 Weeks and 2 Days (2007), đây là lần thứ hai Mungiu chinh phục giải thưởng danh giá nhất làng điện ảnh thế giới. Nhiều nhà phê bình tỏ ra hoài nghi, thậm chí thất vọng, nhưng nếu phân tích tác phẩm và bối cảnh Cannes năm nay, việc Fjord thuyết phục được ban giám khảo hoàn toàn có thể lý giải được.

Chạm đúng vấn đề thời đại

Lấy cảm hứng từ câu chuyện có thật, Fjord xoay quanh một gia đình gốc Romania theo đạo Tin Lành chuyển đến sinh sống tại một thị trấn nhỏ ở vùng quê Na Uy. Tuy nhiên, cuộc sống mới của họ nhanh chóng rơi vào khủng hoảng khi hàng loạt mâu thuẫn liên tục xảy ra, từ hệ thống phúc lợi đến quyền trẻ em của nước sở tại. Qua đó, tác phẩm phơi bày sự xung đột giữa giá trị gia đình truyền thống với các quan điểm xã hội hiện đại.

Thực tế, chủ đề phim không quá mới với điện ảnh châu Âu. Nhưng câu chuyện vẫn ghi điểm nhờ lối kể hấp dẫn và phức tạp của đạo diễn Cristian Mungiu. Nhà làm phim không đứng hẳn về phía nào: Na Uy hiện lên như một xã hội nhân văn nhưng đôi lúc cứng nhắc khi can thiệp vào đời sống cá nhân, gia đình người Romania cũng không hoàn toàn là nạn nhân mà mang theo những niềm tin và giới hạn của chính họ.

So với các đối thủ khác,Fjord đạt được những “tiêu chuẩn” để thắng Cành cọ Vàng. Đây là một tác phẩm vừa mang chất Cannes cổ điển vừa phản ánh rất đúng không khí hiện tại, khi châu Âu đang đứng trước những cuộc tranh luận gay gắt về di cư, bản sắc và vai trò của nhà nước trong đời sống cá nhân. Vì vậy, bộ phim của Cristian Mungiu như một tấm gương phản chiếu lục địa già.

Theo nhiều nhà phê bình, ứng viên mạnh nhất của mùa giải vốn là Minotaur của Andrey Zvyagintsev. Nhưng trong bối cảnh chính trị hiện tại, việc trao Cành cọ Vàng cho một bộ phim Nga mang tính phê phán chế độ Putin rõ ràng cũng là một quyết định nhạy cảm. Trong khi tác phẩm của Mungiu dễ chạm đến nhiều tầng lớp xã hội khác nhau, và câu chuyện cũng không giới hạn trong phạm vi Na Uy mà khán giả châu Á, châu Mỹ cũng có thể cảm được.

Thế nên, Minotaur cuối cùng nhận Giải thưởng lớn (Grand Prix), đứng ở vị trí á quân để nhường giải cao nhất cho Fjord.

Thiên thời, địa lợi, nhân hòa

Không thể tách rời một chiến thắng khỏi bối cảnh mùa giải. Cannes 2026 là một kỳ liên hoan khá đặc biệt khi các tên tuổi Hollywood lớn đều vắng mặt, không như năm ngoái có Wes Anderson, Richard Linklater, Ari Aster… Trong khi đó, nhiều đạo diễn châu Âu và châu Á quen thuộc như Asghar Farhadi, Hirokazu Kore-eda, Ryusuke Hamaguchi… tạo được kỳ vọng lớn ban đầu nhưng lại chưa thực sự ghi dấu ấn với những tác phẩm mới.

Điều đó khiến cuộc đua Cành cọ Vàng năm nay phần nào trở lại đúng bản chất của Cannes: Sân chơi nơi các tác phẩm nghệ thuật đến từ châu Âu và các nền điện ảnh tác giả châu Á cạnh tranh trực tiếp với nhau.

Ban giám khảo năm nay cũng rất ấn tượng, với đạo diễn Hàn Quốc Park Chan Wook lần đầu chủ trì, dù chưa từng thắng Cành cọ Vàng trong sự nghiệp. Các thành viên khác cũng lão làng như đạo diễn Diego Cespedes, Laura Wandel và Chloé Zhao, Demi Moore, Ruth Negga và Stellan Skarsgård… Họ tạo nên một hội đồng đa dạng về xuất thân địa lý cũng như quan điểm thẩm mỹ, đồng thời khiến kết quả cuối cùng có xu hướng nghiêng về lựa chọn dung hòa và tạo đồng thuận cao hơn, thay vì tôn vinh một tác phẩm quá đột phá.

Tại hạng mục tranh giải chính, Fjord là một trong những tác phẩm được tranh luận sôi nổi nhất. Bộ phim khiến giới phê bình chia rẽ về cả giá trị nghệ thuật lẫn lập trường chính trị của đạo diễn làm nên nó. Nhưng chính sự nhập nhằng và nhiều tầng diễn giải ấy cũng làm nên sức hút của tác phẩm, khiến nó đọng lại lâu hơn trong lòng những người chấm giải.

Uy tín của đạo diễn và hậu thuẫn từ Neon

Với Cannes, Cristian Mungiu vốn không phải cái tên xa lạ. Ông đã tranh giải tại “thánh đường” này đến 4 lần và từng giành Cành cọ Vàng năm 2007 với 4 Months, 3 Weeks and 2 Days. Mungiu cũng thắng giải Kịch bản xuất sắc năm 2012 cho Beyond the Hills, giải Đạo diễn xuất sắc năm 2016 cho Graduation. Ít đạo diễn nào trên thế giới có hồ sơ ấn tượng như vậy khi đến với Cannes.

Điều đó giúp Cristian Mungiu có một lợi thế vô hình, đó là sự tin tưởng từ ban giám khảo. Họ biết rằng khi trao Cành cọ Vàng cho ông, tức là không trao cho một tác phẩm ăn may hay một dự án mang tính thể nghiệm. Mà đó là tác phẩm tâm huyết của một đạo diễn có nhãn quan độc đáo, lối kể riêng biệt và tư duy làm phim đã được kiểm chứng qua nhiều thập kỷ.

Hơn nữa, nhà phát hành Neon cũng là một tên tuổi uy tín, có nhiều chiến lược vận động hành lang để cho sản phẩm của mình nổi bật hơn. Với việc Fjord được gọi tên, Neon nối dài chuỗi thành tích với 7 Cành cọ Vàng liên tiếp. Đây là một kỷ lục khiến bất kỳ hãng phát hành độc lập hay công ty điện ảnh nào cũng phải ngưỡng mộ.

Nhìn chung, với nhiều nhà phê bình Fjord có thể không phải tác phẩm xuất sắc nhất trong loạt phim tranh giải năm nay. Nhưng không phải lúc nào Cành cọ Vàng cũng thuộc về bộ phim hoàn hảo nhất. Đôi khi, nó sẽ được trao cho một tác phẩm có đúng chủ đề, đúng thời điểm, và đến từ một đạo diễn uy tín đến mức ban giám khảo không ngại trao giải thêm lần nữa.