Văn hóa là hồn cốt của dân tộc, nói lên bản sắc của dân tộc. Văn hóa còn thì dân tộc còn... Do đó, nếu mất văn hóa là mất dân tộc.

(Trích phát biểu của Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hoá toàn quốc triển khai Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng).

Từ hoa văn trên mặt trống đồng ngàn tuổi hay dáng rùa đội bia đá dưới tán muỗm già, di sản Việt đang bước ra khỏi không gian quen thuộc của bảo tàng để hòa vào nhịp thở phố thị. Khi văn hóa truyền thống hiện diện trên chiếc túi vải của người du khách hay trong giai điệu nhạc trẻ, câu chuyện giữ gìn bản sắc bỗng trở nên gần gũi. Nhưng để những cuộc gặp gỡ ấy đọng lại thành giá trị bền lâu thay vì một thoáng xao động rồi tan biến, hành trình làm mới di sản đòi hỏi nhiều hơn sự ngẫu hứng.

Văn hoá ngàn năm trong một hình hài khác

Tại Hà Nội, chương trình 3D mapping tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám trải nghiệm đêm “Tinh hoa đạo học”, đưa văn tự Hán cổ xưa kể chuyện văn hoá. Ở khu vực lưu niệm, các em nhỏ thích thú cầm trên tay hình tượng Rùa Đậu Đậu và Rù Rì được phác họa từ hệ thống 82 bia Tiến sĩ. Trên non thiêng Yên Tử mây phủ, chú Voi Linh Sơn bằng bông theo chân du khách xuống núi, mang theo hơi thở trầm tĩnh của vùng đất Phật. Còn ở đất Tổ Phú Thọ, cánh chim Lạc trên mặt trống đồng Đông Sơn hóa thân thành nhân vật Chim Lạc Lạc sinh động trên những ấn phẩm du lịch.

Trong dòng chảy nghệ thuật đại chúng, hình ảnh Chim Lạc xuất hiện bên cạnh ca sĩ Sơn Tùng M-TP trong MV Come my way cũng từng khơi dậy nhiều cuộc thảo luận sôi nổi về cách tiếp cận biểu tượng truyền thống. Sự tranh luận ấy là một tín hiệu đáng quý: di sản đang bước ra khỏi sự mặc định cũ kỹ để được thế hệ hôm nay quan sát và đối thoại.

Trong lịch sử văn hóa Việt, nghệ thuật vốn chưa bao giờ tách rời đời sống thường nhật. Tranh dân gian Đông Hồ được người xưa mua về dán lên vách nhà mỗi dịp Tết đến, bình gốm Chu Đậu hay hoa văn trên trang phục truyền thống đều gắn với nếp ăn, nếp ở của bao thế hệ. Khi những tà áo ngũ thân thong dong xuất hiện trên phố phường hay hương vị phở Hà Nội được kể lại bằng ngôn ngữ thị giác mới mẻ, lịch sử đang trở về đúng vị trí tự nhiên, sống động và thuộc về hiện tại.

Đọc thêm: Mùa đông trên vịnh di sản

Ranh giới giữa kho tàng chung và dấu ấn sáng tạo

Đưa một biểu tượng cổ xưa bước vào đời sống đương đại luôn giống như việc đi trên sợi dây mảnh giữa lòng tôn kính và khát vọng đổi mới. Tại Diễn đàn “Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo: Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia” tổ chức vào tháng 10 năm 2026 tại Hà Nội, giới chuyên môn đã cùng nhìn thẳng vào câu hỏi: điều gì thuộc về cộng đồng, và điều gì thuộc về người sáng tạo?

Kho tàng di sản dân tộc là tài sản chung được bồi đắp qua hàng ngàn năm. Không ai có thể độc quyền hình dáng con rùa đội bia đá ở Văn Miếu, cánh chim Lạc trên trống đồng Ngọc Lũ hay công thức nấu một bát phở truyền thống. Thế nhưng, khi người họa sĩ chắt lọc chất liệu ấy để tạo nên nhân vật có tỷ lệ hình khối riêng, biểu cảm riêng và câu chuyện gắn với đời sống hôm nay, chính hình hài sáng tạo mới đó lại mang dấu ấn lao động trí tuệ cụ thể.

Câu chuyện về chú gấu Kumamon của tỉnh Kumamoto, Nhật Bản là một gợi mở giàu sức nặng. Ra đời từ cuộc thi thiết kế năm 2010 nhằm quảng bá du lịch địa phương, nhân vật hư cấu này nhanh chóng chiếm trọn cảm tình của du khách nhờ vẻ ngoài mộc mạc. Chính quyền tỉnh Kumamoto đã sớm xác lập quyền sở hữu rõ ràng và ban hành quy tắc cấp phép minh bạch để các doanh nghiệp nông sản, thủ công và du lịch cùng khai thác. Nhờ cơ chế bài bản ấy, giai đoạn 2011 - 2021, các sản phẩm gắn với Kumamon đã mang về doanh thu khoảng 100 tỷ Yên (16 - 17 nghìn tỷ đồng). Sự minh bạch về quyền sở hữu trí tuệ chính là tấm hộ chiếu giúp sáng tạo bản địa đi xa mà vẫn giữ trọn lòng trân trọng với cội nguồn.

Đọc thêm: Hai thế kỷ, một góc phố và muôn vàn lớp ký ức

Để những cuộc gặp gỡ văn hóa đi trọn đường dài

Nhiều dự án văn hóa khởi đầu rực rỡ rồi lặng lẽ khép lại sau một mùa lễ hội vì người khởi xướng phải tự xoay xở từ khâu tra cứu sử liệu, vẽ mẫu, tìm xưởng gia công đến tự bán từng món đồ lưu niệm. Một tài sản trí tuệ văn hóa muốn bén rễ sâu vào đời sống cần sự chung tay của nhiều mắt xích: nhà sử học giữ gìn tinh thần nguyên bản, nghệ sĩ chuyển hóa tư liệu thành ngôn ngữ thị giác gần gũi, chuyên gia pháp lý thiết lập hành lang hợp tác công bằng, còn đơn vị sản xuất biến bản vẽ thành những vật phẩm hữu dụng.

Người thực khách khi ghé thăm một vùng đất thường chọn mua một món quà mang về vì vẻ đẹp tinh tế và sự tiện dụng hằng ngày, hơn là vì tâm lý ủng hộ thuần túy. Bảo tàng Cố Cung tại Bắc Kinh từng tạo nên làn sóng yêu thích mạnh mẽ khi đưa họa tiết cung đình xưa lên những vật dụng đời thường như chiếc quạt giấy hay cuốn sổ tay được chế tác kỹ lưỡng, thu về hàng tỷ Nhân dân tệ mỗi năm. Tương tự, khi hình tượng Voi Linh Sơn hay Rùa Đậu Đậu hiện diện trên những sản phẩm chỉn chu, đi kèm dữ liệu đo lường rõ ràng về thị hiếu du khách, câu chuyện văn hóa mới có sức sống tự thân. Trong hành trình ấy, công nghệ số từ quét 3D cổ vật đến ánh sáng trình diễn đóng vai trò như cây cọ trong tay người họa sĩ, còn chiều sâu thẩm mỹ vẫn do trái tim và tri thức con người dẫn dắt.

Những mạch ngầm nuôi dưỡng sức sống bản địa

Mỗi vùng đất trên dải đất hình chữ S đều ẩn chứa trầm tích văn hóa riêng biệt, từ tiếng cồng chiêng đại ngàn Tây Nguyên, nét mộc mạc của làng gốm Bát Tràng đến vẻ trầm tư của cố đô Huế. Khi chất liệu ấy được kể lại bằng ngôn ngữ thời đại, mỗi chuyến đi của du khách sẽ trở thành cuộc chạm trán đầy cảm xúc với lịch sử, và mỗi món đồ nhỏ mang về lại tiếp tục kể câu chuyện vùng đất ấy trong căn phòng làm việc hằng ngày.

Để những hạt giống sáng tạo từ di sản có thêm mảnh đất lành nảy mầm và kết nối với thị trường, những không gian đối thoại và ghi nhận như Giải thưởng Việt Nam Rồng Xanh - Viet Nam Rong Xanh Awards 2026 đang dần hình thành. Sự gặp gỡ giữa những người giữ gìn di sản, giới sáng tạo và doanh nghiệp hứa hẹn tạo nên dòng chảy âm thầm nhưng bền bỉ, nơi văn hóa Việt tiếp tục sống trọn vẹn trong từng nhịp thở hôm nay.

_______

Về Giải thưởng Việt Nam Rồng Xanh - Viet Nam Rong Xanh Awards 2026

Chương trình do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số phối hợp với Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), Mạng lưới Rồng Xanh toàn cầu (Rồng Xanh Fellowship), Vietnam Brand Purpose và Stamford Global Leadership Center tổ chức, với sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Với thông điệp “Tôn vinh những thành tựu kiến tạo giá trị và tương lai Việt Nam qua sức mạnh mềm: Văn hóa - Di sản - Điểm đến - Đổi mới sáng tạo”, giải thưởng hướng tới phát hiện, ghi nhận và lan tỏa những thành tựu nổi bật trong nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ phát triển văn hóa, di sản, du lịch và công nghiệp sáng tạo.

Để biết thêm thông tin chi tiết, vui lòng truy cập tại Việt Nam Rồng Xanh - Viet Nam Rong Xanh Awards 2026