Trong tiếng Malayalam, “katha” nghĩa là câu chuyện và “kali” nghĩa là biểu diễn. Tuy nhiên, Kathakali không đơn thuần là một điệu múa. Đây là một hệ thống nghệ thuật hoàn chỉnh, kết hợp giữa múa, diễn xuất, âm nhạc, hóa trang và nghi lễ, đòi hỏi nhiều năm đào tạo khắt khe để một nghệ sĩ có thể bước lên sân khấu.

Một truyền thống lâu đời của Keralam

Kathakali được cho là phát triển vào khoảng thế kỷ XVII tại Keralam, nhưng nền tảng của nó có thể truy ngược xa hơn nhiều. Tác phẩm cổ Natya Shastra, bộ kinh điển về nghệ thuật biểu diễn của Ấn Độ, được biên soạn từ khoảng 500 năm trước Công nguyên đến thế kỷ V đã đặt nền móng cho các loại hình sân khấu, múa và âm nhạc cổ điển.

Kathakali cũng chịu ảnh hưởng từ nhiều loại hình sân khấu cổ của Keralam như Koodiyattam, Krishnanattam hay Kootha. Ban đầu, những vở diễn được phát triển trong môi trường đền thờ và triều đình, dưới sự bảo trợ của các vị vua địa phương. Nội dung thường dựa trên các sử thi Hindu như Ramayana, Mahabharata hay các câu chuyện thần thoại khác.

Theo thời gian, Kathakali trở thành một biểu tượng văn hóa của Keralam, được xem là niềm tự hào của vùng đất này và là một trong tám loại hình múa cổ điển của Ấn Độ được Sangeet Natak Akademi công nhận.

Vì sao chỉ đàn ông mới được biểu diễn?

Trong suốt nhiều thế kỷ, Kathakali gần như chỉ dành cho nam giới. Các nghệ sĩ nam không chỉ đóng vai nam mà còn đảm nhận luôn cả những nhân vật nữ trên sân khấu.

Có nhiều lý do dẫn đến điều này. Trước hết, việc đào tạo Kathakali cực kỳ khắc nghiệt. Các học viên phải trải qua quá trình rèn luyện thể chất kéo dài nhiều năm, bao gồm những bài tập lấy cảm hứng từ Kalaripayattu, môn võ cổ truyền của Kerala. Những bài tập này giúp nghệ sĩ kiểm soát cơ thể, giữ thăng bằng và thực hiện các chuyển động mạnh mẽ trên sân khấu.

Ngoài ra, Kathakali còn đòi hỏi sức bền đáng kể. Theo truyền thống, một buổi diễn có thể kéo dài suốt đêm, từ khi trời tối cho đến lúc bình minh. Trong bối cảnh xã hội Hindu cổ truyền, nơi phụ nữ thường bị giới hạn trong không gian gia đình, người ta cho rằng họ không phù hợp với loại hình nghệ thuật đòi hỏi thể lực và thời gian biểu khắc nghiệt như vậy.

Nghệ thuật kể chuyện sử thi không lời thoại

Một trong những nét độc đáo nhất của Kathakali là cách kể chuyện không dùng lời thoại. Thay vào đó, câu chuyện được truyền tải thông qua hệ thống cử chỉ tay gọi là mudra cùng với biểu cảm khuôn mặt và chuyển động cơ thể.

Có khoảng 24 mudra chính được sử dụng để diễn đạt ý nghĩa và lời thoại của nhân vật. Song song với đó là hệ thống navarasas, chín trạng thái cảm xúc cơ bản gồm vui, buồn, giận dữ, dũng cảm, yêu thương, ghê sợ, khinh miệt, kinh ngạc và bình an. Sự kết hợp giữa mudra và navarasas cho phép nghệ sĩ truyền tải toàn bộ nội dung câu chuyện chỉ bằng ngôn ngữ cơ thể.

Âm nhạc đóng vai trò hỗ trợ quan trọng cho phần diễn xuất. Các nhạc cụ truyền thống như chenda, maddalam, chengila và ilathalam tạo nên nhịp điệu mạnh mẽ, trong khi ca sĩ và nghệ nhân đánh trống đứng phía sau sân khấu hát các đoạn thơ kể chuyện.

Hàng giờ đồng hồ chuẩn bị cho trang phục và hoá trang

Kathakali cũng nổi tiếng với hệ thống hóa trang và trang phục cực kỳ phức tạp. Khuôn mặt của diễn viên được vẽ bằng các màu sắc tượng trưng cho tính cách nhân vật: xanh lá cho những anh hùng cao quý, đỏ cho nhân vật hung ác, đen cho các nhân vật hoang dã, trong khi các vai nữ thường mang tông vàng hoặc cam.

Đặc biệt, lớp viền trắng gắn nổi quanh hàm, gọi là chutti, được làm từ bột gạo và giấy, giúp khuôn mặt nổi bật dưới ánh đèn dầu trên sân khấu. Toàn bộ quá trình hóa trang có thể mất khoảng 4 giờ. Nhiều màu sắc truyền thống còn được chế tạo từ khoáng chất và nguyên liệu tự nhiên.

Khi phụ nữ bước lên sân khấu

Dù từng bị xem là nghệ thuật của nam giới, Kathakali đã bắt đầu thay đổi trong thế kỷ XX. Những phong trào xã hội và nỗ lực của các nghệ sĩ nữ đã mở ra cơ hội cho phụ nữ được học và biểu diễn loại hình này.

Một trong những nữ nghệ sĩ tiên phong là Radhika Varma từ đoàn Tripunithura Vanitha Kathakali Sangham, người được ghi nhận là phụ nữ đầu tiên biểu diễn Kathakali. Sau đó, nhiều nghệ sĩ khác tiếp tục theo bước, trong đó có Chavara Parukutty Amma và Kottarakkara Ganga, người nổi tiếng với các vai nữ trong Kathakali.

Ngày nay, ngày càng nhiều phụ nữ tham gia đào tạo và biểu diễn Kathakali. Thậm chí, một số đoàn Kathakali toàn nữ đã được thành lập tại Keralam. Những buổi biểu diễn của họ nhận được sự đánh giá tích cực từ khán giả và giới phê bình, cho thấy Kathakali đang bước vào một giai đoạn mới.

Từ một loại hình sân khấu gắn chặt với nam giới và nghi lễ đền thờ, Kathakali đã trải qua nhiều thay đổi trong xã hội hiện đại. Tuy vậy, nghệ thuật kể chuyện thông qua chuyển động, âm nhạc và hóa trang của điệu nhảy này vẫn được gìn giữ.

Sự xuất hiện ngày càng nhiều của các nghệ sĩ nữ cho thấy Kathakali không chỉ là một di sản văn hóa của Kerala mà còn là một nghệ thuật đang tiếp tục phát triển, nơi truyền thống và thay đổi cùng tồn tại trên sân khấu.