Phải đến khi Song Song của Vũ Đình Giang ra mắt ấn bản tiếng Anh (tựa: Parallels) do dịch giả Khải Q. Nguyễn chuyển ngữ, Major Books phát hành, người viết mới có cơ hội đọc tác phẩm này. Dưới một hình thức ngôn ngữ khác (so với tiếng Việt, tiếng mẹ đẻ của tác giả, người dịch), cuốn tiểu thuyết càng trở nên cuốn hút và khác biệt hơn. Cảm giác về tính dị lãm hoá (exoticization) đến từ ngôn ngữ khiến cho cách tiếp nhận tác phẩm cũng như dòng văn học queer trở nên kích thích và thấu cảm hơn.

Song Song - "dữ dội và dịu êm" về đề tài LGBTQ+

Tiểu thuyết Song Song của Vũ Đình Giang ra mắt lần đầu tiên vào năm 2007, kể về ba nhân vật là người đồng tính không rõ tên tuổi, và thành phố cụ thể tại Việt Nam. Đó là H, một nhân viên văn phòng làm nghề thiết kế đồ hoạ; G.g. là họa sĩ và đồng thời là bạn trai của H. Nhân vật còn lại là Kan, đồng nghiệp của H. Giữa họ tạo ra một mối quan hệ vừa đơn giản vừa phức tạp, một mối tình tay ba chồng chéo nhưng phải không kiểu kịch tính, giằng xé.

Song Song có thể khiến người đọc bất ngờ, không chỉ ở mặt nội dung, chủ đề mà còn ở hình thức thể hiện. Trước hết, nó thâm nhập vào đời sống của những người đồng tính nam trẻ tuổi trong đô thị. Họ vừa lặng lẽ vừa ồn ào, thú vị nhưng cũng đầy cô đơn. Họ đã và đang trải qua cuộc khủng hoảng hiện sinh của riêng mình, luôn có nhu cầu được kết nối, thấu hiểu.

Để kể câu chuyện phức tạp, hình thức của cuốn tiểu thuyết cũng phải độc đáo theo một cách nào đó. Vì thế, Vũ Đình Giang không đi theo lối kể tuyến tính thông thường hay giữ nguyên một giọng kể từ đầu đến cuối. Những độc thoại và đối thoại, dòng trần thuật mang đến nhịp điệu mới mẻ và kích thích.

Vũ Đình Giang đặt ra ngay từ đầu một cuộc khủng hoảng về mặt căn tính, và một thái độ bất an và lo lắng thường trực, khi một biểu tượng của cộng đồng LGBTQ+ (nam diễn viên, ca sĩ Trương Quốc Vinh) qua đời. Một sự kiện trong đời thực bắt đầu cho một chuỗi những sự kiện hư cấu của tác phẩm, có thể diễn giải rằng về thế giới "ước mơ" và tưởng tượng đã sụp đổ.

Khi thực tế biến mất, thế giới hư cấu hiện ra. Khán giả có thể cảm thấy sốc với câu chuyện đan cài của H, G.g. và Kan sau đó. Tính siêu thực lại càng khiến cho câu chuyện trở nên chân thực, khi các nhân vật hoảng loạn, bất an, khao khát tính dục, được “nhìn thấy” đã tạo ra "thế giới" song song mà các nhân vật có thể tồn tại ở trong đó (mà ở thế giới thực, họ dường như luôn bị mắc kẹt).

Thế giới của các nhân vật trong Song Song, cũng có thể là thế giới của những người đồng tính với nỗi sợ bị "phát hiện".

Tôi chưa bao giờ thấy bình yên. Nguy hiểm rình rập khắp mọi ngóc ngách. Tôi đã từng nghĩ đến chuyện tẩu thoát; tôi đã sống trong sợ hãi, căng thẳng và bất an. Tôi sẽ chẳng bao giờ được tự do. Tôi chưa bao giờ sống thực sự. Tôi chỉ đang tồn tại. Kể cả khi cuộc đời này ngắn ngủi, kể cả khi nó chỉ là cõi tạm. Cuối cùng thì tôi vẫn sẽ bị phát hiện.

Song Song là một chuỗi những sự kiện lạ lùng, đầy bạo lực và cô đơn. Những trò giết chóc, rắn và nấm độc, tiếng hú của chó sói, ước muốn phá huỷ mặt trời... những câu chuyện và hành động có phần điên rồ và bạo lực này của đầu H và G.g. phản ánh não trạng đầy cô đơn và bất lực.

Vừa sợ bị “phát hiện” vừa sợ bị lãng quên đặt các nhân vật vào một thế lưỡng nan. Họ tìm mọi cách để chứng minh sự tồn tại của mình nhưng đồng thời cũng tìm cách tách biệt và "cách ly" với hiện thực. Đó là sự mắc kẹt và nhấm nhẳng xuất hiện xuyên suốt cuốn tiểu thuyết này.

Khi đọc đến trang cuối cùng của Song Song, câu chuyện vốn đã siêu thực, bạo lực và đầy cô đơn này lại trở nên chân thực, dịu dàng và ấm áp hơn. Có thể nói, Song Song đã kích thích, mở lối cho người viết thực sự bước chân vào dòng văn học queer Việt Nam, dù đã được xác lập nhưng vẫn chưa thực sự lớn mạnh hay có nhiều dấu ấn đặc biệt.

Văn học queer Việt Nam - còn nhỏ bé nhưng rất cần thiết

Song Song trở thành một cuốn tiểu thuyết về đề tài đồng tính độc đáo của văn học Việt Nam đương đại. Nó, một phần nào đó đã vẽ nên một bức tranh độc đáo về nội tâm của người queer*. Nó không tìm cách giải thích hay tìm kiếm sự đồng cảm, phản ánh một thế giới về người queer.

Ngày nay, không khó để độc giả tìm đến văn học queer phát hành tại Việt Nam. Những tác phẩm nổi tiếng đương đại như Gọi em bằng tên anh (André Aciman), Đừng tự dối mình (Philippe Besson), Thăm lại Brideshead (Evelyn Waugh), Căn phòng Giovanni (James Baldwin), Lưỡng giới (Jeffrey Eugenides)... đều đã có các ấn bản tiếng Việt. Gần đây, các tiểu thuyết của Ocean Vuong như Một thoáng rực rỡ ở nhân gian, Hoàng đế xứ Gladness... đều đã có ấn bản tiếng Việt và phát hành rộng rãi.

Văn học queer Việt Nam ở đây nhằm chỉ những tác phẩm thuộc đề tài này do các tác giả trong nước xuất bản. Các tác phẩm này có thể thuộc các thể loại khác nhau như tự truyện, tản văn, tập truyện ngắn, tiểu thuyết... đã mang đến một sự soi chiếu về cộng đồng người queer, LGBTQ+ tại Việt Nam.

Dòng văn học queer đã xuất hiện ở Việt Nam từ hai thập kỷ trước. Dù còn nhỏ bé so với các thể loại khác, văn học queer ngấm ngầm chảy giữa các dòng văn học khác. Cùng với Song Song (2007) thì Bóng (2008) - tự truyện của Nguyễn Văn Dũng do Đoan Trang và Hoàng Nguyên chấp bút trở thành những tác phẩm đánh dấu như một cột mốc về đề tài đồng tính, queer trong văn chương Việt Nam đương đại.

Những tác phẩm thuộc dòng văn học Queer Việt Nam ngày càng xuất hiện nhiều hơn, với những tác phẩm của Bùi Anh Tấn, Nguyễn Ngọc Thạch như Điếm trai, Lạc giới, Một thế giới không có đàn bà, Đời Callboy... Một vài tác phẩm văn học queer Việt Nam cũng đã trở thành cảm hứng hoặc được chuyển thể thành các tác phẩm điện ảnh trong thời gian qua.

Chưa bàn đến chất lượng nghệ thuật, những tác phẩm nà đã mang đến những góc nhìn và tính hiện diện của người queer trong văn học Việt Nam đương đại. Những câu chuyện dù là tự truyện hay mang màu sắc hư cấu trở thành những tiếng nói về cộng đồng người đồng tính tại Việt Nam. Mỗi tác phẩm trở thành một tiếng nói độc đáo, một sự hiện diện và tái trình hiện về người queer tại Việt Nam.

Tiểu thuyết Sông của Nguyễn Ngọc Tư cũng lấy đề tài người đồng tính để triển khai câu chuyện. Tuy nhiên, nhà văn không hẳn bị giới hạn trong thể loại văn học queer. Câu chuyện mà Nguyễn Ngọc Tư viết ra, cuối cùng giống như một dòng sống với những luồng lạch đan cài, tách rời, hợp lưu về chủ đề về thân phận, căn tính và ý nghĩa cuộc đời. Giống như câu văn Nguyễn Ngọc Tư đã viết trong Sông:

Bà già bán khói cũng nói, sống là một thứ bổn phận trời dúi vào tay, cầm thì khổ mà không cầm thì áy náy.

Sau 20 năm, văn học queer Việt Nam đã có sự phát triển nhất định. So với các hình thức khác trong dòng chảy văn hoá đại chúng như điện ảnh, âm nhạc, quảng cáo... văn học queer Việt Nam chưa thực sự áp đảo nhưng lại cẩn trọng, từ tốn và mang dấu ấn riêng biệt.

Bên cạnh đó, queer hay đồng tính là chủ đề cấm kỵ trong các giao tiếp đời sống, trong văn hoá nghệ thuật và truyền thông đại chúng. Tuy nhiên, các chủ đề queer ngày càng được thảo luận nhiều hơn và cởi mở hơn.

*Queer vốn có nghĩa gốc sự lệch chuẩn, lệch pha so với những chuẩn mực được kỳ vọng, mong đợi. Nó được dùng như một từ để chỉ những người có xu hướng lệch chuẩn về giới tính, tình dục. Theo nhà nghiên cứu Richard Quang-Anh Tran, queer có thể được dịch sang tiếng Việt là sự vượt chuẩn giới. Văn học queer là dòng văn chương khám phá, thể hiện hoặc viết về các chủ đề liên quan đến cộng đồng LGBT (đồng tính, song tính, chuyển giới…). Tác giả của văn học queer có thể là người queer hoặc dị tính.