Theo đó, không chỉ thay đổi địa điểm tổ chức từ Nhà hát Dolby Theatre mang tính biểu tượng sang Peacock Theater để phù hợp với quy mô và các yêu cầu công nghệ mới, giải Oscar sắp tới cũng đang cho thấy sự lắng nghe dư luận đặc biệt trong các nhóm đề tài lớn, như AI (trí tuệ nhân tạo), tính quốc tế ngày càng đa dạng cũng như mở rộng để ghi nhận công bằng, phong phú và đầy đủ hơn các đóng góp chất lượng, ấn tượng ở nhiều hạng mục.

AI và câu chuyện sáng tạo

Từng là chủ đề gây sốt mặt báo trong suốt năm 2023 với cuộc biểu tình kép của Hiệp hội Biên kịch (WGA) và Diễn viên Mỹ (SAG-AFTRA), nhưng phải đến nay, AMPAS mới có phản hồi chính thức về sự tham gia của công nghệ này trong ngành điện ảnh. Không khó nhận định đây là một sự ghi nhận có phần chậm trễ, thế nhưng dù sao vẫn tốt hơn không có gì. Theo đó, từ lần tổ chức thứ 99, chỉ có những vai diễn do con người thực hiện, được sự đồng ý của họ, mới được đề cử ở các hạng mục diễn xuất. Trong khi với 2 hạng mục Kịch bản gốc và Kịch bản chuyển thể xuất sắc nhất, cũng chỉ có những sáng tạo của con người mới được công nhận.

Điều này cho thấy cam kết của Viện Hàn lâm trước mối nguy “máy hóa” ngày càng lan rộng, khi vào hai năm 2023, 2024, có nhiều báo cáo cho thấy các hãng phim đang tiến hành quét cơ thể người để ứng dụng công nghệ trong việc đáp ứng các vai đại chúng. Gần đây, giới phim ảnh cũng khá hoang mang khi bộ phim As Deep as the Grave thông báo sẽ dùng AI để tái dựng hình ảnh của cố diễn viên Val Kilmer, khi ông đã qua đời trước khi bộ phim bấm máy, do sự trì trệ bởi nhiều yếu tố khách quan. Được biết bởi là vai diễn “đo ni đóng giày” cho tài tử Top Gun, nên đạo diễn và nhà sản xuất đã quyết định ứng dụng công nghệ với sự ủng hộ từ phía gia đình.

Khi thông tin này lan ra, có không ít khán giả và giới phê bình đã lên tiếng phản đối, không chỉ bởi khó mà biết nếu còn sống, Kilmer có đồng ý cho quyết định này không, mà còn bởi ở trạng thái chưa hoàn thiện hoàn toàn, những sai sót của công nghệ rất dễ khiến cho ký ức về nam diễn viên trở nên sai lệch trong mắt công chúng, bởi trước đó từng có tiền lệ dùng công nghệ Hologram để tái hiện hình ảnh của Whitney Houston, Amy Winehouse… nhưng kết quả khá tệ, dẫn đến bị phản đối dữ dội.

Tuy vậy các sản phẩm có sử dụng AI cho các khâu khác vẫn sẽ có khả năng được tranh cử. Đại diện AMPAS cho biết Oscar khuyến khích đạo diễn và nhà sản xuất công khai minh bạch việc sử dụng AI, nhưng cũng nói thêm việc áp dụng công nghệ sẽ không ảnh hưởng đến khả năng được đề cử hoặc chiến thắng. Điều này cho thấy cách phản ứng linh hoạt của Viện Hàn lâm, khi vừa mở đường cho tương lai nhiều hứa hẹn, nhưng qua đó cũng khẳng định giá trị của con người trong những địa hạt cụ thể.

Tăng thêm đề cử diễn xuất

Bên cạnh AI, từ lần trao giải thứ 99, số lượng đề cử của một diễn viên cũng sẽ được điều chỉnh cho phù hợp hơn. Theo đó, giờ đây một tên tuổi có thể có nhiều đề cử trong cùng một hạng mục, thay vì chỉ được quy định là 1 như trước đây. Đơn cử vào năm 2009, Kate Winslate có đến 2 tác phẩm thủ vai chính gây được chú ý là Người đọc (The Reader) và Con đường cách mạng (Revolutionary Road) đóng cùng Leonardo DiCaprio, nhưng bởi quy định ngặt nghèo của Viện Hàn Lâm, mà cô chỉ có một đề cử Nữ chính cho Người đọc. Nhưng nếu thành tích này được đặt vào năm 2027, nàng Rose của Titanic có khả năng sẽ được ghi nhận đến 2 đề cử Nữ chính, miễn là số phiếu của cô nằm trong Top 5 chung cuộc, thay vì bị giới hạn như trước đây.

Đây có thể nói là tin vui đáng mừng, ghi nhận một cách công bằng cống hiến của các diễn viên. Theo đó đây là hạn chế đã được đặt vấn đề từ lâu, bởi trong khi ở hạng mục Đạo diễn xuất sắc nhất, một nhà làm phim có thể được đề cử đến 2 lần ở 2 tác phẩm khác nhau, thế nhưng điều này lại không xuất hiện ở các hạng mục Diễn xuất. Với điều chỉnh này, các hãng phim và nghệ sĩ cũng sẽ thoải mái hơn trong việc gửi đi đề cử bởi nếu trước đây, dù có 2 vai diễn xuất sắc, thì phía ekip của nghệ sĩ vẫn phải chọn ra chỉ 1 đề cử bởi dù không cấm nhưng nếu cùng gửi đi tất cả đề cử, số phiếu chung cuộc sẽ bị “cào bằng”, dẫn đến không có vai nào nổi bật hơn cả. Điều này còn chưa nói đến nếu vai diễn ấy không hợp gout Viện Hàn lâm, thì có thể coi như đó là năm trắng tay của người diễn viên dẫu họ hoạt động vô cùng mạnh mẽ. Như vậy xác suất “được ăn cả ngả về không” sẽ không còn xuất hiện.

Bên cạnh đó, thay đổi này còn giúp thay đổi một thực tế hiện tồn là việc đề cử sai hạng mục. Theo đó với những diễn viên có nhiều tác phẩm, để tránh chia đôi bình chọn như đã nói trên, nhiều hãng phim sẽ linh hoạt tách hai vai chính hoặc hai vai phụ thành một chính một phụ vốn khác hạng mục, dẫn đến số phiếu sẽ ổn định hơn. Đây là trường hợp từng được ekip của Kate Winslet lựa chọn, dẫn đến cô thắng cả 2 đề cử diễn xuất tại Quả cầu vàng 2009 cho cả 2 phim Người đọc và Con đường cách mạng, dẫu ở 2 phim cô đều đảm nhận các vai chính yếu.

Tôn vinh tiếng nói độc lập

Một hạng mục khác cũng được chú ý đặc biệt ở lần cải tổ này là Phim nước ngoài xuất sắc nhất. Theo đó nếu như trước đây giải thưởng này sẽ trao cho quốc gia/khu vực sản xuất bộ phim mà không ghi nhận tên tuổi đạo diễn, thì từ mùa trao giải 2028, bên cạnh quốc gia/khu vực, đạo diễn cũng sẽ được khắc tên trên tượng vàng cũng như tính vào số chiến thắng cá nhân chung cuộc. Điều này cho thấy sự ghi nhận rộng lớn và bao quát hơn, từ đó trân trọng tài năng của nhà làm phim hơn chỉ đơn thuần trao cho một cộng đồng vô hình, có phần tưởng tượng.

Không dừng ở đó, từ năm 2027, không chỉ các nước gửi đề cử về, mà các phim thắng lớn ở 6 Liên hoan phim quốc tế hàng đầu thế giới cũng được tự mình có đề cử riêng. Danh sách hiện gồm Berlin (Giải Gấu Vàng), Busan (Giải Phim Hay Nhất), Cannes (Giải Cành Cọ Vàng), Sundance (Giải thưởng Lớn của Ban Giám khảo Điện ảnh Thế giới), Toronto (Giải thưởng Platform, đánh dấu tác phẩm có sức ảnh hưởng, tầm nhìn táo bạo) và Venice (Giải Sư Tử Vàng). Với thay đổi này, việc các tác phẩm có “lai lịch” phức tạp sẽ được góp mặt một cách bình đẳng và công bằng hơn.

Đơn cử vào năm 2025, It Was Just an Accident của Jafar Panahi tuy là tác phẩm của đạo diễn Iran, nói tiếng Iran, có diễn viên Iran, nhưng bởi Panahi bị cấm làm phim trong nước, nên Pháp đã dùng quyền thiện chí để bảo trợ cho bộ phim này, cuối cùng trở thành đại diện tại giải Oscar của mình dù tác phẩm có rất ít yếu tố Pháp. Cũng vì lẽ đó mà các đạo diễn Pháp không có cơ hội xuất hiện tại đây. Hay 2 năm trước đó, dù thắng Cành cọ vàng nhưng Anatomy of a Fall cũng không được cử đại diện, thay vào đó là Muôn vị nhân gian của Trần Anh Hùng.

Sự chuyển mình này cũng giúp những tiếng nói điện ảnh tự do, độc lập, phản kháng được cất lên, bởi trước đây việc cử đại diện cho từng quốc gia/khu vực sẽ bỏ qua những tác phẩm này. Và dẫu vẫn phải chiến thắng những giải cao nhất ở 6 LHP trên mới có cơ hội bước những bước đầu tiên vào Thánh đường điện ảnh, nhưng không thể phủ nhận những thay đổi này vẫn là sự khích lệ quan trọng cho những nhà làm phim tài năng, muốn dùng điện ảnh như tiếng nói mạnh mẽ nhất để phản ánh thời đại.