Giáo dục như một dòng ký ức để đánh thức lòng yêu thương
“... Giáo dục để mỗi trẻ biết một thời đau thương đất nước, biết thương non sông này đã mấy bận chia đôi; biết ơn hàng triệu người đã hòa vào lòng đất để bình yên có được hôm nay. Giáo dục để sông Gianh và dòng sông Bến Hải với những nhịp cầu nối trọn lòng người; đừng bao giờ có 20 năm đợi chờ đằng đẵng, đừng cách một dòng sông mà mất ngần ấy thời gian. Nhắc cho họ nhớ rằng, ngoài đảo xa có những ngôi mộ gió, trên núi non cao bao thế hệ hòa vào núi vào rừng, và trên kỳ đài cờ tung bay phấp phới, nhưng đường đến kỳ đài là biết mấy máu xương, để họ dám xả thân khi Tổ quốc cần họ, để trường tồn mãi mãi Việt Nam. Khi mỗi người biết yêu thương, tự nhiên trong họ sẽ sinh ra trách nhiệm”.
Những lời tâm sự đầy ấm áp ấy của GS.TS Nguyễn Văn Minh, Hiệu trưởng trường Đại học Sư phạm Hà Nội tại buổi lễ tốt nghiệp năm 2022. Tâm tư của thầy như một bản đồ tâm hồn, một lối mở cho những ai đang tìm kiếm định nghĩa thực sự về việc học giữa một thời đại mà những con số và thành tích đôi khi che mờ đi những giá trị cốt lõi nhất của việc làm người. Giáo dục, nếu nhìn qua lăng kính của một kẻ lữ hành đi tìm bản sắc, thực chất là một chuyến viễn du ngược dòng thời gian để tìm về những tọa độ của lòng trắc ẩn, của sự bao dung
Ngược dòng ký ức để tìm thấy tương lai
Đi dọc chiều dài dải đất hình chữ S, ta thấy giáo dục hiện hữu trong tiếng sóng vỗ vào những mỏm đá ở Hoàng Sa, Trường Sa hay trong làn sương mờ ảo bao phủ những cánh rừng đại ngàn biên giới phía Bắc. Có bao giờ chúng ta tự hỏi, vì sao một đứa trẻ cần phải thuộc lòng vị trí của sông Gianh hay vĩ tuyến 17 trên bản đồ? Những tọa độ địa lý ấy vốn dĩ không nằm im trên mặt giấy phẳng lì, chúng mang hơi thở của những cuộc chia ly và khát vọng đoàn tụ. Việc học lúc này trở thành sợi dây liên kết vô hình, giúp thế hệ hôm nay chạm tay vào những vết sẹo của lịch sử để hiểu rằng mỗi tấc đất dưới chân đều thấm đẫm những lời thề.

Giáo dục chính là cách chúng ta khâu lại những đứt gãy của thời gian. Khi một người trẻ đứng trước dòng Bến Hải, nếu không có giáo dục dẫn lối, họ có lẽ chỉ thấy một dòng nước lặng lờ trôi. Nhưng khi tâm hồn đã được tưới tẩm bởi những bài học về lòng biết ơn, họ sẽ nghe thấy tiếng vọng của 20 năm đợi chờ đằng đẵng, thấy được bóng hình của những người cha, người chồng đã gửi lại tuổi xuân nơi chiến tuyến. Đó là lúc tri thức không còn là những con chữ khô khan mà hóa thành cảm xúc chảy tràn trong huyết quản, giúp ta hiểu rằng bình yên hôm nay là một món nợ ân tình với quá khứ.
Những nhịp cầu không xây bằng gạch đá
Có những nhịp cầu nối liền đôi bờ sông nhưng cũng có những nhịp cầu được xây dựng để nối trọn lòng người. Giáo dục thực hiện sứ mệnh của một kiến trúc sư tâm hồn, kiến tạo nên những nhịp cầu của sự thấu hiểu và bao dung. Sông Gianh hay sông Bến Hải, trong tâm thức của người Việt, không chỉ là những dòng chảy tự nhiên mà là những chứng nhân của sự chia cắt. Giáo dục dạy chúng ta cách đi qua những dòng sông ấy bằng sự trân trọng để không bao giờ còn phải chứng kiến những ngăn cách đau lòng bởi sự thiếu hiểu biết hay lòng vô cảm.

Hành trình học tập cũng giống như một chuyến lữ hành đi xuyên qua những tầng văn hóa. Ở đó, chúng ta học cách đọc một bài thơ không phải để phân tích cấu trúc mà để cảm nhận nỗi lòng của một thi sĩ trước cảnh nước mất nhà tan. Chúng ta học về những ngôi mộ gió nơi đảo xa để biết rằng chủ quyền đất nước được giữ gìn bằng cả những hình hài không trọn vẹn. Những nhịp cầu giáo dục vì thế mà trở nên vững chãi hơn bao giờ hết, vì chúng được xây bằng gạch đá của sự tử tế và vôi vữa của tình yêu thương. Khi con người ta hiểu được cái giá của sự sống, họ sẽ biết cách bảo vệ nó một cách tự nhiên nhất.
Khi tình yêu là khởi đầu của trách nhiệm
Lời của thầy Minh chạm đến một quy luật giản đơn nhưng sâu sắc: “Khi mỗi người biết yêu thương, tự nhiên trong họ sẽ sinh ra trách nhiệm”. Đây chính là góc nhìn nhân văn nhất về giáo dục. Chúng ta thường nói về trách nhiệm như một gánh nặng hoặc một nghĩa vụ phải thực hiện nhưng thực chất, trách nhiệm chân chính phải nảy mầm từ mảnh đất của tình yêu. Một đứa trẻ biết yêu nhành cây xanh bên đường sẽ có trách nhiệm với môi trường. Một người trẻ biết thương những hy sinh của tiền nhân sẽ có trách nhiệm với vận mệnh của quốc gia.

Nhìn vào những kỳ đài uy nghiêm, nơi lá cờ đỏ sao vàng kiêu hãnh tung bay trong gió ngàn, giáo dục nhắc nhở chúng ta về những con đường mòn lấm bụi và máu xương dẫn đến thắng lợi ấy. Sự trường tồn của một quốc gia không nằm ở sức mạnh kinh tế hay quân sự mà nằm ở sức mạnh của ký ức chung. Giáo dục không tạo ra những cỗ máy biết giải toán hay lập trình, giáo dục tạo ra những con người biết xót xa trước nỗi đau của đồng bào và biết tự hào trước vinh quang của dân tộc.
Di sản trong từng hơi thở hiện đại
Trên những dốc cao của núi rừng hay giữa trùng khơi lộng gió, giáo dục là ngọn đèn dẫn lối để mỗi cá nhân không lạc mất bản sắc giữa dòng chảy toàn cầu hóa cuồn cuộn. Một người có tri thức mà thiếu đi lòng biết ơn thì giống như một cái cây rễ nông, dễ dàng gục ngã trước những cơn bão của đời người. Ngược lại, khi đã thấm nhuần tình yêu dành cho sông núi, cho từng nhịp cầu nối lại lòng người, mỗi cá nhân sẽ trở thành một viên gạch vững chắc xây dựng nên tòa đài trường tồn của dân tộc.
Chúng ta đi để hiểu, học để yêu, và yêu để cống hiến. Giáo dục biến một cá nhân thành một phần của cộng đồng, biến cái “tôi” nhỏ bé thành cái “ta” chung thủy với cội nguồn. Kết thúc một chặng đường học tập, điều quan trọng nhất không phải là vị trí công việc sắp tới mà là hành trang về sự tử tế và ý thức hệ mà mỗi người mang theo. Giáo dục không phải là một đích đến, nó là một dòng chảy liên tục, là cách chúng ta làm mới tâm hồn mình mỗi ngày để sống sâu sắc hơn. Khi lòng yêu thương được khơi dậy, trách nhiệm sẽ tự nhiên dẫn lối, để mỗi người trẻ hôm nay đủ bản lĩnh viết tiếp những trang sử hào hùng của dân tộc bằng chính cuộc đời mình.