Điều gì làm nên sức sống bền bỉ của Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11?
Hằng năm, cứ hễ bước vào tháng 11, những tín hiệu quen thuộc của mùa tri ân lại ùa về trong các lớp học, trên những nẻo đường bày bán hoa tươi, vô tình đánh thức cảm xúc hoài niệm của cả những người đã rời xa ghế nhà trường. Với nhiều thế hệ người Việt, Ngày Nhà giáo Việt Nam là một phần không thể thiếu trong ký ức tập thể, nơi những bó hoa đỏ thắm, tấm thiệp mừng viết tay, hay cuộc hội ngộ dưới mái trường xưa vẫn neo giữ sợi dây gắn kết bền chặt giữa các thế hệ thầy trò.
Thế nhưng, ít ai để ý rằng đằng sau ngày lễ đậm tính truyền thống ấy là một hành trình tiếp biến văn hóa đắc sắc. Bắt đầu từ một văn kiện mang tính phong trào quốc tế, ngày 20/11 đã được người Việt tiếp nhận, lắng lọc và bồi đắp để trở thành một nếp văn hóa rất riêng của dân tộc mình.
Hành trình bản địa hóa một cột mốc quốc tế
Ngược dòng lịch sử về tháng 7/1946 tại Paris, giữa bối cảnh thế giới vừa bước ra khỏi Thế chiến II, Liên hiệp quốc tế các Công đoàn Giáo dục (FISE) ra đời với sứ mệnh bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dạy học và đấu tranh chống lại nền giáo dục lạc hậu, thực dân. Ba năm sau, tại hội nghị ở Warszawa (Ba Lan) vào tháng 8/1949, tổ chức này thông qua bản “Hiến chương các nhà giáo” gồm 15 chương, một văn kiện tiến bộ nhằm khẳng định vị thế xã hội lẫn đãi ngộ xứng đáng cho đội ngũ sư phạm.
Công đoàn Giáo dục Việt Nam chính thức gia nhập FISE vào năm 1953. Đến tháng 8/1957, tại hội nghị ở Warszawa với sự tham gia của 57 quốc gia, ngày 20/11/1958 được thống nhất chọn làm Ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo đầu tiên trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, ngày lễ này lần đầu được tổ chức trên toàn miền Bắc vào năm 1958, rồi lan tỏa vào các vùng giải phóng ở miền Nam trong những năm kháng chiến.
Cột mốc quan trọng nhất diễn ra vào ngày 28/9/1982, khi Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) ban hành Quyết định số 167-HĐBT, chính thức lấy ngày 20/11 hằng năm là Ngày Nhà giáo Việt Nam. Từ một ngày kỷ niệm mang màu sắc quốc tế về quyền lợi của nghề sư phạm, 20/11 chính thức bước vào đời sống văn hóa dân tộc, tiếp nối truyền thống “tôn sư trọng đạo” lâu đời của người Việt.

Bản sắc Việt giữa muôn vàn cách tôn vinh nghề giáo trên toàn cầu
Khi đặt ngày 20/11 cạnh những ngày tôn vinh nghề giáo khác trên thế giới, sự khác biệt trong cách người Việt ứng xử với người thầy cũng cho thấy nhiều góc nhìn thú vị. Ngày Nhà giáo Thế giới (5/10) do UNESCO và ILO khởi xướng từ năm 1994 mang đậm tính chính sách và lao động, tập trung vào chuẩn mực đào tạo, điều kiện làm việc và giải quyết bài toán thiếu hụt giáo viên toàn cầu qua các diễn đàn nghiên cứu. Trong khi đó, ngày 20/11 ở Việt Nam lại nghiêng hẳn về chiều sâu tình cảm và tinh thần cộng đồng.
Ngay cả trong không gian văn hóa Á Đông cùng chịu ảnh hưởng từ Nho giáo, mỗi quốc gia cũng chọn cho mình một điểm tựa riêng biệt. Đài Loan (Trung Quốc) lấy ngày sinh của Khổng Tử (28/9) với nghi lễ tế tự cổ truyền tại các Văn Miếu. Hàn Quốc chọn ngày sinh của Vua Sejong (15/5), người sáng tạo ra bảng chữ cái Hangul, đồng thời áp dụng những quy định pháp lý nghiêm ngặt như Đạo luật Kim Young Ran (có hiệu lực từ tháng 9/2016) để tách bạch hoàn toàn lòng biết ơn khỏi vật chất. Trong khi đó, Nhật Bản lại bỏ qua việc thiết lập một ngày lễ riêng biệt, bởi họ cho rằng sự kính trọng dành cho các Sensei đã được lồng ghép thành kỷ luật thường nhật trong suốt cả năm học.

Đứng giữa bức tranh đa sắc ấy, Việt Nam là một trong số ít quốc gia vẫn giữ trọn vẹn dấu ấn lịch sử từ phong trào FISE năm 1958, nhưng lại thổi vào đó hơi thở ấm áp, đời thường của văn hóa làng xã. Ở Việt Nam, 20/11 không chỉ diễn ra trong khuôn viên nhà trường hay các hội nghị, mà lan tỏa vào từng gia đình, từng cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con cái, giữa những người bạn cũ hẹn nhau trở về thăm thầy cô sau nhiều năm rời xa ghế nhà trường.
Một chữ là thầy, nửa chữ cũng là thầy.
Để hiểu vì sao ngày 20/11 có sức sống bền bỉ đến vậy trong tâm thức người Việt, ta có thể nhìn lại tinh thần của lễ bái sư (lễ khai tâm) trong truyền thống Nho học xưa. Khi người học trò cùng cha đến nhà thầy đồ thực hiện nghi thức dâng trà và mnhận những nét chữ khai tâm đầu tiên, buổi lễ ấy hoàn toàn tách biệt khỏi tư duy trao đổi giữa “người mua” và “kẻ bán” con chữ. Thay vào đó, nghi thức này xác lập mối quan hệ đạo đức bền chặt, nơi người thầy nhận trách nhiệm uốn nắn nhân cách, còn người học trò cam kết giữ trọn lễ nghĩa suốt đời.

Bước sang thế kỷ 21, chiếc áo dài khăn đóng của lễ khai tâm năm nào đã nhường chỗ cho những giảng đường hiện đại, nơi tri thức có thể vượt ra khỏi bốn bức tường lớp học để hiện diện mọi lúc mọi nơi trên không gian số. Vai trò của thầy cô giáo vì thế cũng chuyển dịch mạnh mẽ từ người nắm giữ tri thức sang người dẫn dắt tư duy, giúp người học tìm thấy điểm tựa nhân cách và bản lĩnh tự định vị mình giữa kỷ nguyên hội nhập.

Cùng với sự thay đổi của thời đại, cách bày tỏ lòng tri ân vào dịp 20/11 cũng có nhiều thay đổi. Điều này đôi khi kéo theo những băn khoăn về tính hình thức hay câu chuyện quà cáp. Thế nhưng, gạt qua những ồn ào bề nổi, giá trị cốt lõi giữ cho ngày 20/11 vẫn vẹn nguyên sức sống chính là nằm ở khoảnh khắc mỗi người tạm dừng nhịp sống vội vã để nhìn lại hành trình trưởng thành của chính mình, để rồi nhận ra rằng đằng sau mỗi bước đi vững vàng hôm nay luôn có dấu ấn của những người lái đò từng kiên nhẫn dẫn đường.