Mẹ no rồi, con ăn đi

Có lẽ ai trong chúng ta cũng từng lớn lên cùng câu nói ấy. Một câu nói quen thuộc đến mức phải rất lâu sau này, nhiều người mới hiểu vì sao mẹ luôn nói như vậy.

Có những người mẹ nói rằng mình đã ăn trưa rất no nên không muốn ăn tối. Có người vừa đứng bên bếp nấu cơm vừa bảo rằng mình chưa thấy đói. Có người lại nói mình sẽ ăn sau, khi các con đã ngủ hết. Những câu nói ấy xuất hiện trong rất nhiều bữa cơm gia đình, quen thuộc đến mức ít ai còn đặt câu hỏi.

Sự thật phía sau câu nói ấy là những mâm cơm không có đủ phần cho tất cả mọi người. Và mẹ thường là người nhường phần của mình cho các con.

Những bữa ăn mẹ để lại phía sau

Tôi thường xuyên bỏ bữa tối. Nhiều buổi sáng chỉ ăn tạm vài lát bánh mì nướng rồi thôi. Tôi ăn thế nào cũng được, miễn các con có đủ cái ăn.

Đó không phải là câu chuyện của riêng một gia đình. Ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt trong những giai đoạn kinh tế khó khăn, người mẹ thường là người đầu tiên cắt giảm phần ăn của mình để con cái có thể ăn đủ hơn. Tại Mỹ, khảo sát của Aspect Strategic cho thấy cứ 5 bà mẹ thì có 1 người từng nhịn đói để nhường phần ăn cho con. Ở Úc, khảo sát của The Salvation Army ghi nhận 4 trên 5 gia đình từng có ít nhất một người cha hoặc người mẹ phải nhịn ăn để con được ăn no trong giai đoạn 2024 - 2025. Tại Ireland, nhiều bậc cha mẹ cũng cho biết họ thường xuyên ăn ít đi hoặc bỏ bữa để con cái không phải chịu cảnh thiếu ăn.

Câu chuyện ấy cũng xuất hiện ở châu Á. Tại Nhật Bản, hơn 90% hộ gia đình thu nhập thấp có trẻ em đang đối mặt với tình trạng thiếu an ninh lương thực trong năm 2025 vừa qua. Một số phụ huynh thậm chí thừa nhận họ phải cho con uống nhiều nước hơn để quên cảm giác đói. Ở Philippines và nhiều quốc gia Nam Á, việc người lớn, đặc biệt là phụ nữ, ăn ít đi để ưu tiên phần ăn cho con đã trở thành một cách xoay xở quen thuộc trong khủng hoảng chi phí sinh hoạt.

Khi giá thực phẩm, tiền thuê nhà và chi phí sinh hoạt ngày càng tăng, nhiều người mẹ đang trở thành “vùng đệm” hấp thụ phần thiếu thốn đầu tiên của gia đình.

Vì sao mẹ luôn là người nhịn đói?

Các nghiên cứu về phân bổ thực phẩm trong gia đình cho thấy việc “ai được ăn trước, ai được ăn nhiều” không chỉ là câu chuyện của cơn đói hay nhu cầu sinh học. Đặc biệt trong những giai đoạn khó khăn, người mẹ thường là người đầu tiên tự giảm khẩu phần của mình để con cái có thể ăn đủ hơn.

Trong nhiều mô hình gia đình truyền thống, người mẹ thường là người chịu trách nhiệm cho bữa ăn của cả nhà, từ đi chợ, nấu nướng đến đảm bảo mọi người đều được ăn đủ. Chính vai trò ấy khiến họ trở thành người nhìn thấy rõ nhất sự thiếu hụt trong gia đình, trong bếp còn bao nhiêu gạo, bữa ăn hôm nay có đủ cho tất cả hay không, ai cần được ưu tiên hơn. Và khi nguồn thực phẩm bắt đầu không còn đủ, người đầu tiên tự giảm phần ăn của mình thường cũng là mẹ.

Một nghiên cứu trên tạp chí quốc tế về Nghiên cứu Môi trường và Sức khỏe công cộng (International Journal of Environmental Research and Public Health) cho thấy trong các hộ gia đình gặp tình trạng thiếu lương thực, phụ nữ thường là người cắt giảm phần ăn của mình đầu tiên. Họ ăn ít đi, chọn những thực phẩm rẻ hơn hoặc bỏ bữa để con cái vẫn có đủ thức ăn.

Trong nhiều nghiên cứu về tâm lý học làm mẹ, phụ nữ thường có xu hướng đặt nhu cầu của con lên trước nhu cầu của bản thân. Với nhiều người mẹ, cảm giác con còn đói đôi khi còn khó chịu hơn chính cơn đói của mình.

Nhà tâm lý học Carol Gilligan từng cho rằng nhiều phụ nữ lớn lên cùng cảm giác phải chăm sóc người khác trước khi nghĩ đến bản thân mình. Vì thế mà trong không ít gia đình, người mẹ thường là người ăn sau cùng, người nói rằng mình chưa đói, hoặc lặng lẽ để phần đầy đủ hơn cho con.

Nhà văn Elizabeth Stone từng viết: “Making the decision to have a child - it is momentous. It is to decide forever to have your heart go walking around outside your body”. (tạm dịch: “Quyết định sinh một đứa trẻ là một lựa chọn vô cùng lớn lao. Bởi từ đó về sau, trái tim mình không chỉ để yêu thương chính mình”).

Có lẽ cũng vì thế mà trong nhiều gia đình, khi bữa cơm không còn đủ cho tất cả, người thiếu đi một phần ăn trước tiên thường là mẹ.

Cơn đói không chỉ là chuyện của thực phẩm

Với nhiều người mẹ, cơn đói không dừng lại ở chiếc bàn ăn. Nó đi vào cơ thể, tinh thần và cả cách người mẹ sống trong vai trò làm mẹ mỗi ngày.

Việc bỏ bữa kéo dài khiến nhiều người mẹ rơi vào trạng thái thiếu năng lượng và kiệt sức liên tục. Theo thời gian, điều này có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, thiếu máu và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Cơ thể không còn đủ sức để phục hồi nhưng vẫn phải tiếp tục chăm sóc gia đình mỗi ngày. Trong nhiều trường hợp, “nhịn ăn để con được ăn” không còn là sự hy sinh nhất thời mà trở thành một quá trình cơ thể dần bị bào mòn theo thời gian.

Song song với đói thể chất là một dạng cơn đói khác, âm thầm và kéo dài hơn. Người mẹ sống trong trạng thái lo âu khi mỗi bữa ăn đều phải tính toán và cân nhắc xem làm sao để đủ cho cả gia đình. Áp lực kinh tế cùng trách nhiệm chăm sóc không có điểm dừng khiến nhiều phụ nữ rơi vào trạng thái căng thẳng tinh thần. Nhưng với nhiều người mẹ, điều nặng nề nhất không chỉ là cảm giác đói hay mệt mỏi. Đó là cảm giác mình vẫn chưa làm đủ cho con, ngay cả khi họ đã lặng lẽ cắt giảm chính phần ăn của mình.

Câu chuyện trở nên nặng nề hơn trong giai đoạn mang thai và sau sinh - giai đoạn cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của người mẹ trở nên đặc biệt mong manh. Trong y học, đây là giai đoạn liên quan đến sức khỏe tâm thần chu sinh (perinatal mental health). Thiếu dinh dưỡng kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của người mẹ mà còn tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ. Sau sinh, stress tài chính và thiếu an ninh lương thực cũng làm gia tăng nguy cơ lo âu và trầm cảm.

Quan trọng hơn, trạng thái căng thẳng liên tục ấy ảnh hưởng trực tiếp đến sự gắn kết giữa mẹ và con. Khi tâm trí người mẹ luôn bị lấp đầy bởi những câu hỏi như “hôm nay còn gì để ăn?”, “làm sao để đủ cho con?”, khả năng hiện diện cảm xúc trọn vẹn với đứa trẻ cũng dần bị bào mòn.

Và trên rất nhiều mâm cơm, người nói “mẹ no rồi” thường cũng là người ăn ít nhất, chỉ để những người mình yêu thương được ăn đủ hơn.