Trải qua hơn tám thập kỷ với biết bao thăng trầm lịch sử, những công trình gắn liền với ngày Quốc khánh vẫn vẹn nguyên giá trị, trở thành những chứng nhân bất tử kể lại câu chuyện về đức hy sinh và khát vọng tự do cháy bỏng của triệu người con đất Việt.

Số 48 phố Hàng Ngang

Ngược dòng thời gian về những ngày tháng Tám sục sôi năm 1945, ngôi nhà số 48 phố Hàng Ngang chính là nơi bản Tuyên ngôn Độc lập được “thai nghén” và chắp bút. Nằm giữa khu phố cổ sầm uất bậc nhất đất kinh kỳ, ngôi nhà khi ấy là tư gia của nhà tư sản yêu nước Trịnh Văn Bô và vợ là bà Hoàng Thị Minh Hồ. Với tấm lòng son sắt hướng về sự nghiệp cách mạng, gia đình ông bà đã vinh dự đón tiếp Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các cán bộ trong Ban Thường vụ Trung ương Đảng sau khi Người rời chiến khu Việt Bắc về Thủ đô. Mang dáng dấp kiến trúc nhà ống truyền thống với nhiều lớp cửa thông gió cùng lối đi thông ra phố Hàng Cân, ngôi nhà đã trở thành căn cứ địa an toàn, chở che vị lãnh tụ trong những ngày non sông đang đứng trước ngưỡng cửa chuyển giao.

Tại căn gác tầng hai, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dồn trọn tâm huyết, trí tuệ và linh hồn của dân tộc để khởi thảo áng văn lập quốc. Người khéo léo viện dẫn những chân lý tiến bộ không thể chối cãi từ hai bản tuyên ngôn của nước Mỹ và Pháp, chắt lọc tinh hoa tư tưởng nhân loại để rồi hòa quyện với ngọn lửa yêu nước nồng nàn cùng ý chí bất khuất ngàn đời của con người Việt Nam. Cũng chính tại đây, Bộ Chính trị cùng các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Trần Đăng Ninh đã họp bàn và nhất trí thông qua dự thảo văn kiện trước khi Tuyên ngôn Độc lập được công bố trước quốc dân và thế giới.

Trải qua bao biến động thời cuộc, ngôi nhà số 48 phố Hàng Ngang đã được Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) chính thức xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa quốc gia vào năm 1979 và trở thành một trong những “địa chỉ đỏ” của Thủ đô. Căn gác lịch sử vẫn còn đó bộ bàn ghế gỗ, tủ đựng tài liệu, bộ salon, chiếc đi văng, chiếc máy chữ Người dùng để gõ bản Tuyên ngôn và cả chiếc micrô sử dụng trên lễ đài Ba Đình. Không gian tầng một cũng được bố trí làm nơi trưng bày hình ảnh, tư liệu quý giá, khắc họa lối sống mẫu mực của vị Cha già dân tộc cùng tình cảm thủy chung, son sắt nhân dân Hà Nội dành cho Người.

Quảng trường Ba Đình

Rời căn gác nhỏ nơi phố cổ, dòng chảy lịch sử mùa thu năm ấy đổ về Quảng trường Ba Đình, nơi diễn ra lễ đài độc lập, khắc ghi thời khắc thiêng liêng của non sông. Từng là Quảng trường Rond Point Puginier (hay Quảng trường Tròn) nằm cạnh Phủ Toàn quyền Đông Dương, địa danh này sau được bác sĩ Trần Văn Lai, khi đó là Thị trưởng (Đốc lý) thành phố Hà Nội, đổi tên thành Quảng trường Ba Đình nhằm tưởng nhớ và bày tỏ sự cảm phục trước tinh thần chiến đấu anh dũng của nghĩa quân Đinh Công Tráng trong khởi nghĩa Ba Đình - cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX, diễn ra tại cứ điểm Ba Đình ở huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Đúng 14h ngày 2/9/1945, hàng chục vạn đồng bào thuộc đủ mọi lứa tuổi, tầng lớp cùng tề tựu đông đủ, hòa chung nhịp đập dưới lá cờ đỏ sao vàng.

Trên lễ đài dựng bằng gỗ mộc do các thợ thủ công Hà Nội gấp rút hoàn thành trong đêm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trịnh trọng đọc vang bản Tuyên ngôn Độc lập lịch sử, tuyên bố chấm dứt chế độ thực dân phong kiến áp bức, khẳng định đanh thép các quyền con người và quyền dân tộc cơ bản, chính thức khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Câu hỏi thăm dung dị của Bác: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?” bỗng chốc trở thành sợi dây vô hình thắt chặt hàng triệu trái tim người con đất Việt. Lời thề độc lập ngân vang ngày ấy đã mở ra kỷ nguyên tự do, bình đẳng cho dân tộc, mãi nhắc nhớ muôn đời sau về nền độc lập được đánh đổi bằng xương máu của bao thế hệ cha ông.

Bắc Bộ Phủ

Song hành cùng mốc son Ba Đình rực rỡ, Bắc Bộ Phủ ghi dấu những bước đi chập chững đầu tiên của bộ máy chính quyền sau ngày lập quốc. Tòa nhà mang lối kiến trúc tân cổ điển phương Tây được người Pháp xây dựng vào đầu thế kỷ XX để làm Phủ Thống sứ Bắc Kỳ - trung tâm đầu não cai trị của chủ nghĩa thực dân từ Ninh Bình đến Lạng Sơn trước năm 1945. Ngày 19/8/1945, giữa cao trào Cách mạng Tháng Tám, quần chúng nhân dân cùng các lực lượng tự vệ cứu quốc đã giương cao lá cờ Tổ quốc trên sân thượng tòa nhà, đánh dấu thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội. Từ ngày 20/8/1945, công trình chính thức mang tên Bắc Bộ Phủ, trở thành trụ sở làm việc của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Chỉ một ngày sau lễ Tuyên ngôn Độc lập, vào sáng ngày 3/9/1945, tại Bắc Bộ Phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ tọa phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ nhằm hoạch định những chính sách đối nội, đối ngoại cho đất nước. Trong bối cảnh non sông đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc” với nạn đói hoành hành, “giặc dốt” bủa vây, ngân khố quốc gia cạn kiệt cùng quân Tưởng gây sức ép ở miền Bắc và thực dân Pháp lăm le tái xâm lược ở miền Nam, Người đã đề ra sáu nhiệm vụ cấp bách: phát động phong trào tăng gia sản xuất để cứu đói dân nghèo, thành lập Nha Bình dân học vụ để diệt “giặc dốt”, tổ chức Tổng tuyển cử theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu để xây dựng Hiến pháp dân chủ, bãi bỏ các thứ thuế vô lý của chế độ thực dân phong kiến, chăm lo đời sống tinh thần của nhân dân và thực hiện quyền tự do tín ngưỡng. Những quyết sách ấy đã thổi bùng sức mạnh đoàn kết toàn dân, dẫn dắt dân tộc vượt qua những chông gai đầu tiên của buổi đầu kiến quốc.

Bước vào kỷ nguyên hòa bình và hội nhập, Bắc Bộ Phủ nay là Nhà khách Chính phủ, tọa lạc tại số 12 Ngô Quyền dưới sự quản lý của Bộ Ngoại giao. Công trình vẫn gìn giữ vẹn nguyên dáng vẻ cổ kính, trang nghiêm giữa lòng Thủ đô, vừa là địa điểm tổ chức các sự kiện ngoại giao, đón tiếp các đoàn lãnh đạo, chính khách quốc tế cấp cao, đồng thời mở cửa đón nhân dân cả nước tham quan vào những dịp đặc biệt.