Đúng 18h, nhiều nhân viên trẻ tắt máy tính, đứng dậy và rời khỏi văn phòng gần như ngay lập tức. Khi ngày làm việc kết thúc, họ gần như biến mất khỏi các cuộc trò chuyện công việc, tin nhắn và email.

Trong mắt nhiều người đi trước, đó là dấu hiệu của một thế hệ thiếu trách nhiệm với công việc. Nhưng với Gen Z, làm tốt phần việc của mình không đồng nghĩa với việc để sự nghiệp chiếm trọn đời sống cá nhân.

Sự tận tâm đo bằng khả năng chịu đựng

Một nữ nhân viên văn phòng 26 tuổi tại TP.HCM từng bị cấp trên đánh giá là “không đủ tận tâm”. Lý do chỉ vì cô gần như ngày nào cũng rời công ty đúng giờ. Buổi tối với cô là thời gian cho lớp học ngoại ngữ, một buổi tập gym, hoặc chỉ là vài tiếng đồng hồ không phải nghĩ đến công việc.

Điều khiến nhiều nhân viên văn phòng trẻ áp lực không hẳn là những lời nhận xét ấy. Họ nói mình đã quen với điều đó từ lâu. Điều khiến họ kiệt sức là cảm giác phải liên tục chứng minh mình đủ tận tâm bằng thời gian, tốc độ phản hồi tin nhắn và khả năng luôn hiện diện cho công việc.

Không ít lao động Gen Z từng chứng kiến nhiều đồng nghiệp nữ hơn mình 10 hay 15 tuổi sống trong cảm giác lúc nào cũng phải gồng mình cho công việc. Họ gọi đó là tham vọng. Trái lại, với nhiều người trẻ, trạng thái ấy giống một vòng lặp hao mòn năng lượng. Những đối cực đó ngày càng phổ biến khi mỗi thế hệ bước vào công sở với một định nghĩa khác nhau về thành công, tham vọng và giới hạn của sự tận tâm.

Nhiều người thuộc các thế hệ đi trước cho rằng ở lại văn phòng đến tối muộn là dấu hiệu của sự chăm chỉ và trách nhiệm với công việc. Trong khi đó, nhiều người trẻ hôm nay bước vào thị trường lao động giữa những đợt tái cấu trúc, cắt giảm nhân sự và cảm giác không có điều gì thật sự ổn định lâu dài.

Và rồi nhiều người bắt đầu tự hỏi: nếu công việc cuối cùng vẫn khiến con người kiệt sức, vậy đâu mới là giới hạn hợp lý cho sự tận tâm?

Gen Z không từ chối lao động

Nhiều cuộc tranh luận về Gen Z ở nơi công sở thường bắt đầu bằng những nhận xét quen thuộc: dễ bỏ việc, ngại áp lực và thiếu trách nhiệm với công việc. Ngược lại, những người trẻ cho rằng vấn đề không phải làm việc chăm chỉ. Điều họ không còn chấp nhận là để sự nghiệp âm thầm nuốt trọn phần còn lại của cuộc sống cá nhân.

Sau nhiều năm sống trong văn hóa “always on”, Gen Z bắt đầu xem việc tắt thông báo điện thoại ngoài giờ làm việc như một cách giữ lại “khoảng thở” cho chính mình. Họ không muốn mọi buổi tối, cuối tuần hay kỳ nghỉ đều ở trong trạng thái chờ phản hồi tin nhắn.

Không khó hiểu khi nhiều thế hệ trước cảm thấy khó chấp nhận sự thay đổi này. Họ lớn lên với niềm tin rằng chỉ cần đủ chăm chỉ và đủ chịu đựng, công việc rồi sẽ mang lại sự ổn định theo thời gian.

Nhiều người trẻ bắt đầu muốn công việc chỉ là một phần của cuộc sống thay vì để cả cuộc sống xoay quanh công việc. Dĩ nhiên, không phải mọi phản ứng của Gen Z đều hợp lý. Có những người né áp lực hoặc tránh những góp ý không dễ nghe dưới danh nghĩa “giữ khoảng cách với công việc”. Có những mâu thuẫn rất bình thường ở công sở cũng nhanh chóng bị gắn mác “độc hại” chỉ vì nhiều người trẻ chưa quen với cảm giác bị phản biện hoặc thúc ép.

Phía sau những phản ứng ấy vẫn là một mong muốn rất rõ ràng: được làm việc nghiêm túc mà không phải đánh đổi toàn bộ đời sống của mình để chứng minh sự tận tâm.

Burnout không chỉ là quá tải

Môi trường công sở hiện đại đang khiến nhiều thế hệ mệt mỏi theo những cách khác nhau. Burnout ở chốn công sở không chỉ đến từ áp lực công việc. Nó còn đến từ việc con người ngày càng khó kết nối thật sự với nhau.

Một quản lý Gen X nhìn nhân viên Gen Z không chịu gọi điện và nghĩ họ đang né tránh giao tiếp trực tiếp. Trong khi đó, một nhân sự Gen Z lại cảm thấy kiệt quệ với những cuộc họp hoặc cuộc gọi kéo dài cho những việc lẽ ra chỉ cần vài dòng tin nhắn là đủ. Cả hai đều nghĩ mình đang làm việc theo cách hiệu quả hơn nhưng không nhiều người thật sự dừng lại để hiểu điều gì khiến người còn lại cảm thấy được tôn trọng và thoải mái khi làm việc cùng nhau.

Một số nghiên cứu xã hội học gần đây gọi trạng thái đó là “relational poverty” - khi con người vẫn làm việc cùng nhau mỗi ngày nhưng ngày càng khó cảm thấy mình thật sự kết nối với nhau. Một phòng ban có thể ngồi cạnh nhau cả ngày nhưng chỉ giao tiếp qua màn hình. Nhiều công ty nói rất nhiều về “văn hoá kết nối” nhưng chính nhân viên bên trong lại thấy cô đơn trong môi trường làm việc của mình.

Có lẽ dạng kiệt sức dai dẳng nhất lại xuất hiện khi con người ở cạnh nhau mỗi ngày nhưng ngày càng khó cảm thấy mình liên quan đến nhau.

Công việc vô hình của phụ nữ nơi công sở

Khi môi trường công sở ngày càng khó kết nối thật sự với nhau, luôn có ai đó phải đứng giữa để giữ cho các mối quan hệ không đổ vỡ. Và trong nhiều văn phòng, phụ nữ thường là người đầu tiên nhận ra ai đang im lặng quá lâu sau một cuộc họp khó chịu.

Họ là người lựa lời để một góp ý gay gắt từ vị quản lý lớn tuổi không biến thành tổn thương với nhân sự trẻ. Họ giải thích để cấp trên hiểu nhân viên trẻ không hẳn chống đối, chỉ là có cách suy nghĩ và giao tiếp khác. Họ cũng thường là người nhắn tin sau một cuộc họp căng thẳng, đổi chủ đề khi không khí trở nên khó xử, hoặc cố giữ cho mọi người vẫn còn muốn làm việc cùng nhau vào ngày hôm sau.

Đó là một kiểu lao động rất khó gọi tên. Nó không xuất hiện trong KPI, không nằm trong báo cáo hiệu suất nhưng thường lấy đi phần lớn năng lượng tinh thần. Một tập thể vẫn có thể hoàn thành công việc đúng hạn nhưng dần trở nên nặng nề nếu không còn ai xoa dịu những va chạm rất nhỏ tích tụ mỗi ngày.

Thế nhưng, phần lớn môi trường công sở chỉ quen ghi nhận những gì có thể đo đếm được: doanh số, tiến độ, kết quả. Vấn đề là những nỗ lực ấy hiếm khi được nhìn nhận như một dạng lao động thật sự. Đến lúc họ không còn đủ sức nâng đỡ cảm xúc của người khác nữa, điều họ nhận lại thường chỉ là lời khuyên phải “mạnh mẽ hơn” hay “chịu áp lực tốt hơn”.

Lâu dần, nhiều phụ nữ học cách xem sự hao mòn cảm xúc như một phần bình thường của công việc, chỉ vì quá lâu rồi không ai xem việc giữ cho mọi người ổn với nhau cũng là một dạng lao động.

Cuộc tranh luận về Gen Z chưa bao giờ đơn thuần là câu chuyện về một thế hệ lười biếng hay chăm chỉ hơn thế hệ khác.

Phía sau những tranh cãi ấy là một môi trường công sở nơi con người ngày càng khó duy trì cảm giác sống cân bằng nhưng lại khó cảm thấy mình được lắng nghe, được kết nối hay sống như một con người trọn vẹn ngoài công việc.

Và điều khiến Gen Z tạo ra nhiều va chạm không chỉ nằm ở cách họ làm việc mà ở việc họ đang buộc môi trường công sở đối diện với một câu hỏi đã bị trì hoãn quá lâu: liệu sự tận tâm có nhất thiết phải được chứng minh bằng khả năng tự bào mòn mình vì công việc?