Về mặt ngữ nghĩa, “Đoan” có nghĩa là bắt đầu và “Ngọ” có nghĩa là giờ Ngọ - tức từ 11 giờ đến 1 giờ trưa chiều; hoặc “Ngọ” cũng có nghĩa là tháng 5. Từ thuở xa xưa, thế hệ cha ông chọn giữa trưa ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch hằng năm là Tết Đoan Ngọ. Người xưa cho rằng, đây là thời điểm dương khí trong trời đất đạt mức cực thịnh. Ngoài tên thân thuộc là Tết Đoan Ngọ, mùng 5 tháng 5 thì ngày lễ này còn có tên khác là “Tết diệt sâu bọ” và tết Đoan dương. Dù cùng sử dụng chung Nông lịch, nhưng ngày Tết Đoan Ngọ ở Trung Quốc và Việt Nam mang màu sắc và các hoạt động hoàn toàn khác nhau.

Tết Đoan Ngọ của người Trung Quốc: Là lễ tưởng niệm và mang đậm màu sắc tâm linh

Tết Đoan Ngọ ở Trung Quốc mang đậm màu sắc tâm linh, lịch sử và thần thoại. Ngày này, người Trung Hoa tưởng niệm Khuất Nguyên. Ông là người nước Sở ở thời Chiến Quốc và được người đời nhìn nhận là vị quan yêu nước, thương dân. Tuy nhiên, bị gian thần hãm hại nên Khuất Nguyên đã gieo mình tự vẫn vào đúng ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch. Vì thương tiếc vị quan trung nghĩa, người dân quanh vùng đã chèo thuyền ra sông để tìm xác ông (đây chính là nguồn gốc của hội Đua thuyền rồng). Để cá tôm không rỉa xác Khuất Nguyên, người ta gói gạo nếp trong lá tre rồi thả xuống sông cho cá ăn (đây là nguồn gốc của Bánh ú bá trạng).

Món ăn kinh điển trong ngày tết Đoan ngọ là bánh ú Bá Trạng (Zongzi). Vì mục đích ban đầu là thả sông cho cá ăn, nên loại bánh này phải có hương vị đậm đà, giàu dinh dưỡng, nhiều thịt thà tôm cá. Dần dà, món ăn này trở thành biểu tượng của sự đầy đủ, bồi bổ cơ thể để chống chọi lại mùa Hè oi bức. Ngày nay, người Hoa ở Việt Nam cũng giữ lại phong tục ăn bánh ú Bá Trạng. Phần gạo nếp được trộn với hắc xì dầu, dầu hào, ngũ vị hương để tạo mùi thơm. Phần nhân bên trong gồm thịt ba chi béo ngậy, trứng muối, tôm khô, nấm đông cô, hạt sen, lạp xưởng… tất cả tạo nên hương vị đậm đà, béo ngậy, ăn vào thấy no và ấm bụng. Người Hoa ăn lúc bánh còn ấm nóng để mỡ tan chảy hòa quyện vào nếp.

Ngoài ra, trong văn hóa Trung Hoa cổ đại ngày mùng 5 tháng 5 là “Độc nhật, độc nguyệt”. Lý do là vì thời điểm này bước vào giữa Hè, thời tiết rất oi bức, ẩm ướt và tạo điều kiện cho vi khuẩn, muỗi sinh sôi gây nên dịch bệnh. Vì vậy người dân thường chọn ngày này để xua đuổi “Ngũ độc” - năm loại động vật có độc thường lộng hành vào mùa Hè, bao gồm: rắn; bọ cạp; rết; thạch sùng và cóc. Người xưa còn quan niệm rằng, các thế lực tà ma và dịch bệnh ẩn nấp đằng sau các loài động vật này. Ngoài giết hại năm loại động vật gây hại, người Trung Hoa xưa còn thực hiện các nghi thức cúng bái để cầu xin thần linh bảo vệ gia đình khỏi ốm đau, bệnh tật.

Đó là lý do vì sao, người Trung Quốc và người Hoa sống tại Việt Nam ngày nay vẫn treo bó ngải cứu, cây xương bồ và đôi khi là cây xương rồng trước cửa cửa nhà. Lá ngải cứu có mùi thơm giúp xua đuổi côn trùng và làm sạch không khí; cây xương bồ, xương rồng có hình dáng dài, có gai nhọn sắc bén trông như thanh kiếm giúp chém đứt xui xẻo, ngăn ma quỷ, dịch bệnh bước vào nhà.

Ngoài ra, thuở trước người Trung Hoa còn uống rượu Hùng Hoàng trong ngày tết Đoan ngọ. Rượu được pha với bột khoáng chất hùng hoàng (một loại quặng chứa thạch tín). Người lớn uống để giải độc, còn trẻ em thì được người lớn dùng rượu này vẽ chữ "Vương" (王 - vua) lên trán để bắt chước vằn hổ, giúp xua đuổi rắn rết. Tuy nhiên, vì hùng hoàng là chất gây độc nên ngày nay mọi người không uống loại rượu này và chỉ bôi ngoài da.

Trẻ em trong ngày mùng 5 tháng 5 thường được đeo túi thơm từ các loại thảo mộc để chống say nắng và xua đuổi côn trùng. Bên cạnh đó, các bạn nhỏ còn được buộc chỉ ngũ sắc quanh cổ tay để cầu may. Đợi đến cơn mưa rào đầu tiên sau Tết Đoan ngọ sẽ cắt chỉ thả xuống nước để cuốn đi điềm xấu.

Tết Đoan ngọ trong văn hóa Việt: Diệt trừ sâu bọ, cầu mong mùa màng bội Thu

Ở đất Việt, nguồn gốc của ngày lễ tết Đoan ngọ lại bước ra từ câu chuyện dân gian về nhân vật Đôi Truân mang đậm hơi thở của làng quê lúa nước. Chuyện kể rằng, vào năm nọ nông dân mừng rỡ vì trúng mùa bội thu nhưng lại bị sâu bọ kéo đến ăn sạch cây trái, thực phẩm đã thu hoạch. Đôi Truân xuất hiện và hướng dẫn người dân lập đàn cúng đơn giản gồm bánh tro và trái cây và ra trước nhà vận động cơ thể. Kỳ lạ thay, một lúc sau sâu bọ bỗng ngã rạ hàng loạt. Từ đó, mỗi năm vào mùng 5 tháng 5 Âm lịch người dân lại làm lễ cúng bái để bảo vệ mùa màng và cũng có người gọi này này là “Tết diệt sâu bọ”.

Về tập tục, người Việt khi vừa mở mắt thức dậy vào ngày mùng 5 tháng 5 là ăn một bát cơm rượu nếp hoặc vài quả chua. Người Việt xưa quan niệm rằng, các loại ký sinh trùng khi bụng đói gặp vị cay nồng của rượu à vị chua của quả sẽ bị tiêu diệt sạch. Ngoài ra, vào đúng giờ Ngọ (tức 12 giờ trưa) sẽ tắm nước thảo dược để thanh tẩy cơ thể. Các loại thảo dược như lá mùi, tía tô, kinh giới, buỏi, sả… đun nóng và tắm còn kích thích tuần hoàn máu giúp phòng bệnh ngoài da khi chuyển mùa.

Nếu văn hóa Trung Hoa ăn bánh ú Bá Trạng thì người Việt Nam lại ăn bánh ú lá tro. Người Việt đón Tết Đoan ngọ với tâm thế "diệt sâu bọ" và giải nhiệt cơ thể. Tháng 5 Âm lịch thời tiết chuyển oi nồng, cơ thể rất dễ tích tụ nhiệt độc, sinh bệnh. Cha ông ta đã mượn kỹ thuật làm bánh từ nước tro mang tính kiềm nhẹ để biến hạt nếp nóng trở nên thanh mát, có tác dụng như một vị thuốc Đông y giúp thông mát, dễ tiêu và giải độc cơ thể. Cụ thể là, gạo nếp ngâm trong nước tro được đốt từ rơm rạ và các loại thảo mộc để hạt nếp dẻo quánh và chuyển sang màu hổ phách trong suốt. Bánh ú lá tro thường không có nhân, hoặc là nhân ngọt thanh được tạo bởi nhân đậu xanh sên đường lạt. Người Việt ăn bánh ú lá tro khi để nguội và chấm với mật mía (ở miền Bắc) hoặc đường cát (ở miền Nam) để kích thích vị giác.

Ở miền Trung và miền Nam thường ăn thịt vịt vào ngày mùng 5 tháng 5. Theo Đông y, thịt vịt có tính hàn (mát), bổ âm, cực kỳ thích hợp để giải nhiệt và bồi bổ cơ thể trong những ngày oi bức nhất của mùa hè.