Mỗi dịp Tết đến, khi tiếng chuông giao thừa vừa dứt, dòng người lại tìm về các đền, chùa trên khắp mọi miền đất nước. Đi lễ đầu năm đã trở thành một thói quen quen thuộc trong đời sống của nhiều gia đình Việt. Chỉ với lòng thành và một nén hương, người ta gửi gắm ước nguyện bình an, sức khỏe và những điều tốt lành cho năm mới.

Tết chẳng riêng ai, Tết mọi nhà, quê hương, làng xóm, ông bà, tổ tiên.

Tết trong truyền thống Việt Nam không chỉ là thời khắc chuyển giao của thời gian mà còn là dịp sum vầy và tưởng nhớ cội nguồn. Cùng với mâm cỗ, phong bao lì xì hay bánh chưng ngày Tết, việc đi chùa đầu năm dần trở thành một hình ảnh quen thuộc, lặp lại qua nhiều thế hệ.

Nhưng vì sao phong tục ấy lại bền bỉ đến vậy? Tại sao hành động đi chùa đầu năm trở nên gần như “hiển nhiên” trong tâm thức mỗi người khi Xuân về?

Để trả lời, cần nhìn sâu hơn vào những nền tảng tư tưởng và cấu trúc văn hoá đã định hình xã hội Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Tam giáo đồng nguyên

Đi chùa đầu năm không đơn thuần là một thói quen tín ngưỡng. Điều đáng nói nằm ở lớp nghĩa phía sau nó: một sự hòa trộn lâu đời giữa Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, ba dòng chảy tưởng tách đan cài vào nhau qua nhiều thế hệ người Việt. Ảnh hưởng của Nho giáo đã âm thầm định hình cách ta bước vào năm mới.

Đó là ý thức về đạo hiếu, về việc kính trên nhường dưới, về bổn phận giữ gìn sự hòa thuận trong gia đình thể hiện qua nhiều hình thức: chúc Tết, thăm họ hàng đầu năm; thờ cúng ông bà; thăm mộ tổ tiên; lễ chùa;... Khi con cháu theo cha mẹ đi chùa, thắp hương và học cách khấn vái, ngoài mang màu sắc tâm linh, đây còn là thực hành truyền thống được lặp lại mỗi năm, để nhắc rằng sự khởi đầu nào cũng gắn với gia đình và cội nguồn.

Song song đó, Phật giáo mang đến một tầng sâu khác: cảm thức về nhân quả và nhu cầu “làm mới” chính mình. Thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới chính là khoảng thời gian để nhìn lại và gieo hy vọng lành cho năm mới. Đi chùa vì thế không chỉ để cầu xin điều lành, mà còn là một nghi thức tự điều chỉnh tâm thế, buông bớt những điều chưa trọn vẹn và bắt đầu lại với sự an ổn hơn.

Trong khi đó, tín ngưỡng dân gian bổ sung những thực hành cụ thể và gần gũi: xin lộc, xin chữ, hái lộc đầu xuân, giải hạn. Ba lớp nghĩa ấy chồng lên nhau, tạo nên một phong tục vừa linh thiêng vừa đời thường. Đi chùa đầu năm, vì thế chính là cách người Việt sắp xếp lại niềm tin của mình trước khi bước vào một chu kỳ mới.

Chùa Chiền, không gian để kết nối cộng đồng

Việc viếng chùa đầu năm không chỉ là câu chuyện của niềm tin cá nhân. Trong đời sống người Việt, chùa từ lâu đã là một hình ảnh quen thuộc, gần gũi với hầu như mọi tầng lớp, bất kể tuổi tác hay tín ngưỡng. Nó hiện diện trong lời ăn tiếng nói, trong ca dao, trong những câu chuyện truyền đời như một phần tự nhiên của văn hóa.

Chùa không chỉ để thờ Phật. Đó còn là nơi diễn ra lễ hội, nơi người dân tụ họp, nhắc nhau về điều hay lẽ phải và cùng tham gia các hoạt động thiện nguyện. Mỗi dịp đầu năm, gia đình, bạn bè, hàng xóm cùng bước vào một không gian linh thiêng, nhưng điều họ mang về không chỉ là lời cầu nguyện. Sự có mặt của nhau, cùng thắp một nén hương, cùng thực hiện một nghi thức, tạo nên cảm giác thuộc về và khiến những mối dây cộng đồng thêm bền chặt.

Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá cho rằng chùa ở Việt Nam luôn gắn với đời sống làng xã, chứ không tách rời khỏi nhịp sống thường ngày. Ở đó, linh thiêng và đời thường song hành: người ta có thể cầu an, nhưng cũng có thể gặp gỡ, trò chuyện, hỏi han sau một năm bận rộn. Chính sự đan xen ấy làm nên sự thú vị của không gian này và khiến cho phong tục lễ chùa đầu năm thêm phần ý nghĩa.

Ký ức tập thể

Một lý do quan trọng khiến chùa vẫn giữ được vai trò của mình qua nhiều thế hệ nằm ở khả năng lưu giữ ký ức chung của cộng đồng. Ngoài những gì có thể nhìn thấy như mái ngói, tượng Phật, sân gạch còn có một “gia tài” khác âm thầm tồn tại: những ký ức được tích lũy và trao truyền theo thời gian. Chúng không nằm trong sách vở hay giáo lý, mà sống trong những hành động lặp lại mỗi năm. Vì thế, ngay cả khi một người không theo tôn giáo nào hay chưa từng đọc kinh điển, họ vẫn bước vào dòng ký ức ấy qua những thực hành quen thuộc như đi chùa đầu năm.

Nhiều người Việt còn nhớ cảm giác ngày bé theo cha mẹ đi lễ: mùi hương trầm lan nhẹ trong không khí, tiếng chuông ngân dài giữa sân chùa, tà áo dài thấp thoáng trong dòng người đông đúc ngày Tết.

Những ký ức tưởng như riêng tư ấy, thực ra lại là điều rất nhiều người cùng chia sẻ.

Tết đến, các nghi thức quen thuộc lại trở về: cúng ông bà, đi chùa mùng Một, hái lộc, chúc Tết. Chính sự lặp lại ấy tạo nên cảm giác nối dài giữa quá khứ và hiện tại, giữa cha mẹ và con cái.

Khi một người bước vào chùa đầu năm, họ không chỉ làm một việc cho riêng mình, mà đang tiếp tục một thói quen đã tồn tại qua nhiều đời.

Nhờ vậy, ký ức văn hoá được gìn giữ mà không cần đến những bản ghi chép chính thức.

Đi chùa đầu năm, vì thế, không chỉ là một hành động tâm linh. Đó là cách một cộng đồng nhắc mình về nguồn cội và những giá trị đã được trao truyền qua thời gian. Trong khoảnh khắc thắp hương hay cúi đầu trước ban thờ, ta kết nối mình với những thế hệ đã đi qua.

Khi ông bà, tổ tiên không còn hiện diện, họ vẫn tồn tại trong cách ta sống.

Và ta cũng sống trong họ, bằng việc tiếp tục những nghi thức, những nếp nhà mà họ từng gìn giữ. Đời sống nhờ thế không đứt đoạn mà được xoay vần và tiếp nối qua từng thế hệ. Những phong tục lặp lại hàng năm như đi chùa, cúng lễ, tưởng nhớ đã trở thành một hình thức giao tiếp thật đẹp giữa người sống và người đã khuất.