Ngay sau vài phím gõ, một giao diện tối giản ngay lập tức hiện lên với dòng chữ thân thiện: “Xin chào, tôi luôn ở đây để lắng nghe bạn”. Ngay khoảnh khắc ấy, trong tôi bất giác nảy ra câu hỏi: Liệu mình thực sự sắp bước vào một không gian “chữa lành” hay chỉ đang đối thoại với một thuật toán tinh vi được lập trình để giả vờ thấu hiểu đến những âu lo của con người? Và trên hết, liệu tôi có đang đánh cược sự mỏng manh bên trong cho một “vị tâm lý gia” mang tên trí tuệ nhân tạo?.

Ở giữa kỷ nguyên công nghệ, khi con người không ngừng tìm kiếm sự đồng cảm, câu chuyện này không chỉ của riêng tôi. Nó còn phản chiếu nỗi băn khoăn chung của cả một thế hệ: Chúng ta cần một người lắng nghe hay chỉ cần ảo giác rằng mình được thấu hiểu?

Vì sao chúng ta bị hấp dẫn bởi AI trong vài trò trị liệu

Sự trỗi dậy của “tâm lý gia AI” không đơn thuần là một xu hướng công nghệ. Đây còn là một phản ứng tất yếu trước đại dịch sức khỏe tinh thần đang ngày càng lan rộng. Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra rằng đại dịch COVID-19 đã khiến tỷ lệ lo âu và trầm cảm trên toàn cầu tăng thêm 25%. Không dừng lại ở đó, những áp lực về tài chính, công việc, hôn nhân và vô số kỳ vọng khác từ phía xã hội đã và đang âm thầm đè nặng lên vai của người trẻ, khiến nhu cầu tìm kiếm sự chữa lành trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Tại Việt Nam, bức tranh còn nhiều thách thức khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần ngày càng gia tăng nhưng lại chưa có đủ cơ sở hạ tầng và nguồn lực để đáp ứng. Một buổi tham vấn chuyên nghiệp trong vòng 1 giờ đồng hồ hiện có chi phí dao động từ 400.000 đến 1.000.000 đồng, một khoản tiền không nhỏ đối với nhiều người, đặc biệt là những bạn trẻ với mức thu nhập còn hạn chế. Quan trọng hơn, không ít người tìm đến “tâm lý gia AI” thay vì đến gặp trực tiếp chuyên gia truyền thống xuất phát từ rào cản định kiến cho rằng việc đi gặp bác sĩ tâm lý là một dấu hiệu của sự yếu đuối và thất bại, thay vì một hành động chăm sóc sức khỏe tinh thần bình thường.

Lời hứa kỷ nguyên số về người bạn đồng hành AI

Trong bối cảnh ấy, sự xuất hiện của “tâm lý gia AI” giống như một cánh cửa phép màu, đáp ứng mọi nhu cầu mà phương thức truyền thống khó lòng chạm tới: tiện lợi, miễn phí và luôn sẵn sàng lắng nghe 24/7.

Người dùng không cần đặt lịch hẹn, chen chúc hay chờ đợi để đến lượt thăm khám. Chỉ cần vào đúng khoảnh khắc trống rỗng hay uể oải nhất, ngay cả lúc 2 giờ sáng, “người bạn” AI vẫn sẵn lòng ở đó để chia sẻ và lắng nghe. Thêm vào đó, nhiều bạn trẻ thừa nhận rằng họ dễ dàng chia sẻ những điều thầm kín, thậm chí là những suy nghĩ kỳ quặc với AI hơn là với gia đình hay bạn bè. Cảm giác an toàn này xuất phát nhờ một hệ thống được lập trình không cảm xúc cá nhân, không phán xét, đồng thời càng không đi kèm những ánh nhìn thương hại hay ngạc nhiên. Chính sự trung tính ấy trở thành chỗ trú ẩn tuyệt vời để nhiều người dám mở lòng, ít nhất là trong những bước đầu tìm kiếm sự chữa lành.

Nhìn rộng hơn, những chatbot AI chi phí thấp, thậm chí là miễn phí như DeepSeek, ChatGPT hay Gemini… đang góp phần dân chủ hóa việc chăm sóc sức khỏe tinh thần, biến một dịch vụ xa xỉ trở thành thứ mà bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận được.

Sự thật về “trái tim” của cỗ máy

Tuy nhiên, đằng sau những lời hứa hẹn tưởng chừng hoàn mỹ ấy, chúng ta cũng nên dũng cảm nhìn nhận sự thật: AI không thực sự thấu hiểu con người bởi nó không có trái tim để rung động, càng không có ký ức để đồng cảm sâu sắc.

Trong trị liệu tâm lý truyền thống, con người tìm đến chuyên gia không chỉ để nhận giải pháp, mà còn để được lắng nghe và đồng cảm. Một ánh mắt, một khoảng lặng, thậm chí một cái gật đầu từ nhà trị liệu đều có thể mang sức nặng chữa lành hơn hàng nghìn lời an ủi. Bởi lẽ, đằng sau những hành động tưởng chừng đơn giản ấy là sự hiện diện thật sự của một trái tim biết rung động, một tâm trí đã trải nghiệm và một linh hồn sẵn sàng đồng hành.

Trái lại, dù có thể phản hồi nhanh chóng, chính xác và đôi khi còn “tinh tế”, AI chỉ đang phân tích, dự đoán và mô phỏng dựa trên hành vi chúng ta thể hiện qua từng dòng chữ. Ví dụ, khi bạn nhập câu: “Tôi đang rất buồn”, AI không thể cảm nhận được nỗi buồn đó. Nhưng nhờ thuật toán Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP), hệ thống có thể nhận diện từ khóa “buồn” trong văn bản, từ đó kích hoạt chuỗi phản hồi được lập trình sẵn như: an ủi, đặt câu hỏi hoặc gợi ý giải pháp.

Viện Trí tuệ Nhân tạo Lấy Con người làm Trung tâm (HAI) thuộc trường Đại học Stanford cũng khẳng định rằng việc thiếu vắng đi “trái tim” khiến cho mối quan hệ giữa con người và “tâm lý gia AI” tiềm tàng nhiều nghịch lý và rủi ro. Một mặt, AI có thể giúp người trẻ tạm thời giải tỏa được nỗi niềm và bớt cô đơn trong những giai đoạn khủng hoảng. Nhưng ở chiều ngược lại, việc trò chuyện với một cỗ máy chỉ biết phản hồi dựa trên dữ liệu dễ tạo nên ảo giác rằng chúng ta được thấu hiểu, trong khi căn nguyên sâu xa của những vết thương tinh thần chưa hề được chạm tới.

Nguy hiểm hơn, việc lệ thuộc vào AI như một điểm tựa tinh thần có thể dần khiến cho con người tự đóng khung cảm xúc vào thế giới phản hồi máy móc, thay vì rèn luyện khả năng tự đối diện nội tâm hay tìm kiếm sự kết nối sâu sắc từ con người với con người.

Lựa chọn nào cho hành trình chữa lành

Quay ngược căn phòng đầy ánh sáng xanh và câu hỏi: “Liệu tôi có đang đánh cược sự mỏng manh bên trong cho một “vị tâm lý gia” mang tên trí tuệ nhân tạo?”, điều duy nhất còn có thể dẫn đường, chính là sự tỉnh táo của bạn.

AI có thể trở thành cánh cổng đầu tiên, giúp sàng lọc, đánh giá mức độ căng thẳng hoặc cung cấp những bài tập hít thở, chánh niệm đơn giản. Thế nhưng, khi những hố sâu cảm xúc thực sự ập đến, khi bạn cần một ánh nhìn thấu hiểu thay một sự hiện diện chân thành, sẽ không có thuật toán nào có thể thay thế được nhịp đập của một trái tim đầy tình người.

Suy cho cùng, hành trình tìm kiếm sự an yên trong kỷ nguyên số không phải là cuộc chạy đua giữa con người và máy móc. Đó là bài học về sự lựa chọn thông thái: tận dụng sức mạnh công nghệ để nâng đỡ mình nhưng vẫn giữ vững niềm tin vào những kết nối nguyên bản và sâu sắc nhất. Bởi sau cùng, sự chữa lành thật sự chưa bao giờ đến từ một cỗ máy mà luôn khởi nguồn từ trái tim con người.