Trong cuộc sống, hẳn có rất nhiều lần chúng ta xuống tiền để mua một thứ gì đó mà ta từng một mực cho rằng đó là khoản đầu tư thiết yếu. Có thể là cho sức khỏe, nâng cao đời sống tinh thần hay chỉ để nâng cấp hình ảnh của bản thân. Bạn đã bao nhiêu lần vung tiền mua điện thoại mới, nội thất mới, hay một đôi giày đặc biệt rồi hai tuần sau lại thấy chúng bình thường hoặc thậm chí chẳng dùng đến?

Chúng ta sẽ cùng phân tích lý do tại sao điều này xảy ra và cách thực hành lối sống tối giản để có thể "huấn luyện" lại hệ thống khen thưởng của não bộ hướng đến sự hài lòng lâu dài hơn.

Bản năng của não bộ

Từ góc độ tiến hóa, bộ não con người được lập trình để tìm kiếm những điều mới và tích lũy nguồn lực. Điều này từng là một lợi thế sống còn. Ở thời tiền sử, thức ăn, nơi trú ẩn hay bạn đồng hành đều khan hiếm. Vì vậy, những người luôn chủ động tìm kiếm cơ hội mới hoặc tích trữ được nhiều nguồn lực hơn sẽ có nhiều khả năng sinh tồn và truyền lại gen cho thế hệ sau.

Đằng sau xu hướng này là hệ thống dopamine của não bộ. Điều thú vị là dopamine không tăng mạnh nhất khi chúng ta nhận được phần thưởng, mà khi chúng ta phát hiện ra khả năng sẽ có một phần thưởng hoặc gặp một điều bất ngờ tốt đẹp. Các nhà thần kinh học gọi đây là hiện tượng "sai số dự đoán phần thưởng" (reward prediction error). Khi kết quả tốt hơn mong đợi, não sẽ giải phóng dopamine để khuyến khích chúng ta tiếp tục tìm kiếm và khám phá. Chính cơ chế này đã giúp tổ tiên chúng ta không ngừng săn tìm thức ăn, khám phá môi trường mới và tận dụng mọi cơ hội để tồn tại.

Ngày nay, thay vì phải vất vả tìm kiếm nguồn lực, chúng ta sống giữa vô vàn lựa chọn: từ quần áo, mỹ phẩm, thiết bị công nghệ đến những phiên bản "nâng cấp" liên tục xuất hiện. Điều từng là lợi thế trong môi trường khan hiếm giờ lại khiến chúng ta dễ bị cuốn vào vòng xoáy tiêu dùng.

Mỗi sản phẩm mới, mỗi chương trình giảm giá hay mỗi món đồ mà người khác khoe trên mạng xã hội đều trở thành một tín hiệu kích thích hệ thống dopamine, khiến não bộ cảm thấy rằng "có lẽ mình cũng nên sở hữu nó". Kết quả là chúng ta luôn bị thôi thúc phải tìm kiếm nhiều hơn, mua nhiều hơn và nâng cấp nhiều hơn, ngay cả khi những nhu cầu cơ bản đã được đáp ứng. Cảm giác "đủ" vì thế ngày càng khó đạt tới, bởi ngay khi có được một thứ, bộ não lại nhanh chóng hướng sự chú ý sang điều mới tiếp theo.

Thích nghi khoái lạc

Một trong những lý do khiến chúng ta không bao giờ cảm thấy đủ là hiện tượng tâm lý thích nghi khoái lạc (hedonic adaptation). Nói một cách đơn giản, con người có xu hướng nhanh chóng trở lại mức độ hạnh phúc tương đối ổn định sau cả những thay đổi tích cực lẫn tiêu cực trong cuộc sống. Nghiên cứu cho thấy ngay cả những sự kiện lớn (chẳng hạn như trúng xổ số hoặc tai nạn) thường chỉ có tác động tạm thời đến hạnh phúc trước khi các cá nhân trở lại trạng thái cảm xúc ban đầu của họ. Sự thích nghi này giúp chúng ta kiên cường trước khó khăn, nhưng cảm giác thích thú vì thế cũng sẽ phai nhạt nhanh hơn chúng ta mong đợi.

Mô hình này rất nhất quán. Ban đầu là cảm giác mong đợi, tiếp đến là sự hưng phấn ngắn ngủi và sau đó là sự bình thường hóa. Các nghiên cứu cho thấy sự chú ý của chúng ta chuyển từ sự mới lạ của những món đồ mới mua sang những mong muốn chưa được đáp ứng và rồi khởi động lại chu kỳ. Trong một nền văn hóa tiêu dùng hiện đại, nơi mà các sản phẩm nâng cấp và lựa chọn mới xuất hiện không ngừng, sự thích nghi theo hướng hưởng thụ lại càng làm gia tăng sự bất mãn. Chúng ta theo đuổi món đồ nhưng “lợi tức đầu tư” về mặt tâm lý lại giảm dần sau mỗi bước, khiến chúng ta mắc kẹt trong cái mà các nhà nghiên cứu gọi là vòng xoáy hưởng thụ.

Liệu pháp từ sự tối giản

Chủ nghĩa tối giản thường được nhắc đến như một phong cách sống gắn liền với không gian sáng màu, nội thất gọn gàng hay những món đồ được chọn lọc kỹ lưỡng. Nhưng ở góc độ khoa học, chủ nghĩa tối giản cũng là một cách giúp não bộ hoạt động hiệu quả hơn. Khi chủ động cắt giảm tiêu dùng, chúng ta cũng giảm bớt số lượng quyết định phải đưa ra mỗi ngày. Nhờ đó, não bộ có thêm "dung lượng" để tập trung vào những điều quan trọng hơn.

Các nghiên cứu về tâm lý học tự điều chỉnh cho thấy việc tự đặt ra những giới hạn hợp lý đôi khi lại giúp con người cảm thấy tự do hơn. Khi có ít lựa chọn hơn, chúng ta ít bị phân tán, giảm mệt mỏi vì phải cân nhắc liên tục và dành nhiều năng lượng tinh thần hơn để theo đuổi những mục tiêu thực sự có ý nghĩa.

Các thực hành tối giản đồng thời cũng có thể giúp hiệu chỉnh lại hệ thống phần thưởng của não bộ. Khi không còn liên tục chạy theo những món đồ mới hay vô số lựa chọn hấp dẫn, não bộ dần giảm sự phụ thuộc vào những kích thích ngắn hạn. Theo thời gian, bạn sẽ sống trọn vẹn hơn với những trải nghiệm quen thuộc như một bữa ăn ngon, một cuốn sách hay hay khoảng thời gian bên người thân.

Những trở ngại khi thực hành chủ nghĩa tối giản

Dù mang lại nhiều lợi ích, chủ nghĩa tối giản không phải lúc nào cũng dễ thực hiện. Một trong những rào cản lớn nhất là FOMO (Fear of Missing Out) - nỗi sợ rằng nếu không mua hoặc không sở hữu một món đồ nào đó, chúng ta sẽ bỏ lỡ một cơ hội hay một trải nghiệm đáng giá. Tuy nhiên, các nhà tâm lý học cho rằng cảm giác này có thể được thay thế bằng JOMO (Joy of Missing Out) - niềm vui khi chủ động từ chối những điều không thực sự cần thiết. Khi bạn nhận ra rằng mỗi món đồ không mua đồng nghĩa với việc có thêm thời gian, tiền bạc và năng lượng cho những điều quan trọng hơn, cảm giác mất mát cũng dần nhường chỗ cho cảm giác nhẹ nhõm và chủ động.

Một thử thách khác là sự gắn bó với đồ vật. Không ít người giữ lại quần áo, quà tặng hay những món đồ cũ vì chúng gắn với ký ức hoặc phản ánh một phần con người mình. Trong tâm lý học, trạng thái này được gọi là bản ngã mở rộng (extended self), chúng ta có xu hướng xem tài sản như một phần bản sắc cá nhân. Vì vậy, việc dọn dẹp đôi khi tạo cảm giác như đang đánh mất chính mình. Nhưng thực tế, buông bỏ một món đồ không đồng nghĩa với việc xóa bỏ ký ức hay giá trị của nó. Nếu món đồ ấy được trao cho người thực sự cần, giá trị của nó vẫn tiếp tục được duy trì, trong khi chúng ta có thêm không gian cho những nhu cầu và phiên bản mới của chính mình.