Chắc hẳn không ít người trong chúng ta từng gặp khó khăn trong việc đặt ra ranh giới. Đặc biệt là trong những dịp lễ hay những lần tụ họp gia đình. Khi mọi sinh hoạt và tương tác đều diễn ra dưới một mái nhà, việc tránh né những vấn đề nhạy cảm gần như trở thành điều không thể. Chính từ bối cảnh đầy, mỗi người buộc phải nhìn lại: Mình thực sự cần gì và điều gì đã không còn phù hợp nữa. Đó chính là lúc ranh giới trở nên cần thiết để gìn giữ sự lành mạnh cho chính mình.

Theo nhà trị liệu tâm lý Kati Morton, ranh giới là những giới hạn về hành vi mà mình chấp nhận hoặc không chấp nhận từ người khác trong các mối quan hệ. Trong khi đó, tiến sĩ Nicole LePera, tác giả cuốn How to Do the Work: Recognize Your Patterns, Heal from Your Past, and Create Your Self, xem ranh giới là nền tảng của mọi mối quan hệ, bao gồm cả mối quan hệ với chính bản thân mỗi người. Theo bà, ranh giới giống như những bức tường giúp bảo vệ chúng ta khỏi những điều không phù hợp, không thể chấp nhận và không phản ánh đúng con người thật của bạn. Nhìn tổng thể, ranh giới đóng vai trò thiết yếu đối với sức khỏe tinh thần, cảm xúc và thể chất của chúng ta.

Khi nào cần đặt ra ranh giới?

Vậy làm sao để nhận ra rằng đã đến lúc bạn cần thiết lập ranh giới? Theo nhà trị liệu Kati Morton, cơ thể chính là tín hiệu đầu tiên và trung thực nhất. Ví dụ, khi một người lạ đặt tay lên lưng bạn và điều đó khiến bạn cảm thấy khó chịu, cảm giác ấy chính là cách cơ thể báo hiệu rằng có điều gì đó không ổn. Tương tự, nếu sau khi tương tác với một ai đó mà bạn cảm thấy mệt mỏi, bức bối hay kiệt sức, đó cũng có thể là dấu hiệu cho thấy họ đang vượt quá giới hạn của bạn.

Việc chú ý kỹ đến trạng thái cảm xúc của mình trước và sau khi tương tác với mọi người hoặc trong những kiểu tình huống nhất định. Những thay đổi tưởng như rất nhỏ này lại là manh mối quan trọng giúp bạn nhận ra thời điểm cần bảo vệ bản thân bằng những ranh giới rõ ràng hơn.

Phân loại ranh giới trong đời sống

Ranh giới tồn tại ở nhiều khía cạnh khác nhau của cuộc sống, từ công việc, công nghệ cho đến cách bạn chia sẻ trên mạng xã hội. Tuy nhiên, chúng thường thể hiện rõ nét nhất trong các mối quan hệ tình cảm, bạn bè và môi trường làm việc. Theo các chuyên gia tâm lý, ranh giới có thể được chia thành 6 loại chính:

1. Ranh giới trí tuệ/ tinh thần: Cách bạn tiếp nhận, thể hiện và phản ứng trước ý kiến, quan điểm hay chủ đề thảo luận trong giao tiếp.
2. Ranh giới cảm xúc: việc bạn chia sẻ đời sống tình cảm của mình đến mức nào, với ai và trong hoàn cảnh nào. Đồng thời, ranh giới này cũng liên quan đến cách nhu cầu cảm xúc của bạn và của người khác được lắng nghe, tôn trọng và đáp ứng trong mối quan hệ.
3. Ranh giới tình dục: Cách bạn nói về và thể hiện các vấn đề tình dục, bao gồm bối cảnh, thời điểm và hình thức phù hợp. Ranh giới này bao hàm sự đồng thuận rõ ràng, cũng như giới hạn của bạn đối với những lời nói, trò đùa, hình ảnh, cử chỉ hay sự tiếp xúc mang tính chất tình dục.
4. Ranh giới thời gian: Cách bạn quản lý và trân trọng quỹ thời gian của bản thân cũng như của người khác. Điều này bao gồm khả năng sắp xếp ưu tiên, mức độ linh hoạt và sự chủ động trong việc bảo vệ thời gian riêng của mình.
5. Ranh giới vật chất/ tài chính: Cách bạn sử dụng, chia sẻ tài sản, tiền bạc và không gian vật chất của mình và của người khác. Loại ranh giới này phản ánh nhu cầu, mong muốn cũng như giới hạn cá nhân của bạn trong các vấn đề liên quan đến vật chất và tài chính.
6. Ranh giới vật lý: Ranh giới này gắn liền với cơ thể và không gian cá nhân của mỗi người. Đây là cách bạn cảm nhận thế giới bằng các giác quan, cũng như những mong muốn của bạn về sự riêng tư, mức độ gần gũi và sự tôn trọng trong các hành vi tiếp xúc thân thể.

Cách thiết lập và duy trì ranh giới

Làm rõ nhu cầu của bạn

Bước đầu tiên trong việc thiết lập bất kỳ ranh giới nào là phải hiểu rõ nhu cầu của bản thân bạn. Bạn cần hiểu rõ điều mình muốn truyền đạt và mong đợi sự thay đổi như thế nào từ đối phương. Việc viết ra suy nghĩ trên giấy, hoặc tập diễn đạt thành lời trước, có thể giúp bạn không bị lan man hay quên mất điều mình muốn nói, đặc biệt trong những cuộc trò chuyện căng thẳng.

Lựa chọn đúng thời điểm

Thời điểm chia sẻ cũng đóng vai trò quan trọng. Tiến sĩ LePera gợi ý nên chọn lúc cả hai đều đang ở trạng thái ổn định về mặt cảm xúc. Một cuộc chia sẻ về ranh giới sẽ khó đạt được kết quả nếu diễn ra sau một ngày mệt mỏi hoặc khi một trong hai người đang cáu kỉnh.

Bắt đầu bằng một lời khen

Nếu bạn không biết nên mở đầu cuộc trò chuyện về ranh giới thế nào, thì hãy thử bắt đầu bằng sự ghi nhận. Kati Morton gọi đây là kỹ thuật hug and roll, tức là mở đầu cuộc nói chuyện bằng cách khen ngợi hoặc cảm ơn đối phương trước khi đề cập đến sự thay đổi mà mình mong muốn. Cách tiếp cận này giúp đối phương sẽ dễ mở lòng hơn và cảm thấy được tôn trọng.

Hãy dịu dàng với chính mình

Bên cạnh đó, mỗi người cũng cần học cách dịu dàng với chính mình. Với nhiều người, việc đặt ra ranh giới là điều hoàn toàn mới, nên cảm giác tội lỗi hay lo lắng là điều khó tránh khỏi. Một số người xung quanh có thể phản kháng khi bạn thay đổi cách tương tác. Theo LePera, phản ứng này là bình thường. Khi bạn kiên trì thực hành, sự khó chịu ban đầu sẽ dần nhường chỗ cho cảm giác tự tin và vững vàng hơn.

Hãy nhớ rằng đây là cả một quá trình

Ranh giới hiếm khi là câu chuyện chỉ cần nói một lần. Bạn sẽ cần thường xuyên nhắc lại, điều chỉnh và kiên nhẫn giải thích vì sao chúng quan trọng. Việc vô thức quay trở lại những cách ứng xử cũ là điều dễ hiểu, bởi chúng quen thuộc và mang lại cảm giác an toàn. Tuy nhiên, sự tỉnh thức và kiên trì sẽ giúp ranh giới trở thành một phần tự nhiên trong các mối quan hệ.

Cởi mở với sự thỏa hiệp

Trong những mối quan hệ chung sống như gia đình hay bạn bè cùng nhà, việc vô tình vượt qua ranh giới của nhau gần như là không thể tránh khỏi. Vì thế, việc giao tiếp rõ ràng, lắng nghe hai chiều và sẵn sàng điều chỉnh sẽ giúp cả hai bên cảm thấy được tôn trọng. Ví dụ, đối với cha mẹ và con cái, việc luân phiên dành cho nhau một buổi chiều nghỉ ngơi để có không gian riêng là một cách thỏa hiệp đơn giản nhưng hiệu quả.

Thiết lập ranh giới cả với những mối quan hệ từ xa

Ranh giới không chỉ cần thiết với những người sống cùng bạn, mà cả trong các mối quan hệ từ xa. Giao tiếp qua điện thoại, Zoom hay FaceTime đôi khi lại giúp việc đặt ranh giới trở nên dễ dàng hơn, vì mỗi người có không gian và thời gian chuẩn bị trước khi trò chuyện.

Theo nhà trị liệu Kati Morton, khoảng cách cho phép chúng ta chủ động giãn cách các cuộc gọi, sắp xếp lại thời gian và nói rõ điều mình mong muốn. Nếu một mối quan hệ khiến bạn luôn phải lắng nghe mà không có cơ hội chia sẻ, đó là dấu hiệu cho thấy bạn cần thiết lập ranh giới. Khi ranh giới được tôn trọng, cả hai bên đều cảm thấy thoải mái và được kết nối một cách lành mạnh hơn.

Nguồn tổng hợp