Khi tiếng pháo hoa nổ vang và dòng người hối hả chào đón một chu kỳ mới, có những tâm hồn lặng lẽ chọn cách lùi lại phía sau bởi một nỗi buồn không tên. Đó không đơn thuần là sự mệt mỏi, mà là trạng thái chênh vênh giữa áp lực phải "tái sinh" cùng những đứt gãy chưa lành của năm cũ.

Chúng ta thường coi ngày 1/1 là một ranh giới kỳ diệu có thể xóa sạch mọi phiền muộn trong năm qua, nhưng thực tế, tờ lịch sang trang không có nghĩa là nỗi đau tự động biến mất. Đứng trước kỳ vọng phải “bùng nổ” vào năm mới, việc cảm thấy trầm lặng hay trống rỗng không phải là sự thụt lùi, mà là sự phản kháng tự nhiên của một tâm hồn đang kiệt sức và cần được nghỉ ngơi.

Ảo tưởng về ranh giới sang trang của tờ lịch

Chúng ta thường bước vào tháng Giêng với một niềm tin mãnh liệt vào Hiệu ứng khởi đầu mới (The Fresh Start Effect). Theo nghiên cứu của Tiến sĩ Katy Milkman tại Đại học Pennsylvania, các cột mốc thời gian như ngày đầu năm tạo ra một ranh giới tâm lý giả định, cho phép ta tin rằng mình có thể rũ bỏ “con người cũ” đầy khuyết điểm để bước vào một chương mới hoàn mỹ hơn. Chúng ta coi ngày 1/1 hằng năm như một nút “reset” diệu kỳ, hy vọng rằng chỉ cần tờ lịch sang trang, những rắc rối tài chính, những rạn nứt trong mối quan hệ hay sự trống rỗng trong tâm hồn sẽ tự động tan biến.

Thế nhưng, thực tế lại phũ phàng hơn chúng ta tưởng. Mỗi hành trình sống là một dòng chảy liên tục, không phải những đoạn phim có thể cắt rời và biên tập lại bằng một vài lời chúc tụng hay lời hứa. Khi pháo hoa nở rộ và lịm dần trong bóng tối, ta lại nhận ra rằng mình vẫn mang nguyên vẹn những vết thương cũ để bỏ vào một chiếc bình mới. Sự vỡ mộng này chính là nguồn cơn của sự hụt hẫng, cũng là nguyên do khiến ta không thể hòa chung niềm vui đón chào năm mới như lẽ thường.

Tích cực độc hại: Sự tương phản giữa pháo hoa rực rỡ và bóng tối bên trong

Vào đầu năm, xã hội dường như vận hành theo một “kịch bản” chung: phải rộn ràng, phải bùng nổ và phải cảm thấy hạnh phúc. Sự náo nhiệt này vô tình trở thành tấm gương phản chiếu sự cô đơn và bế tắc mà một cá nhân đang phải chịu đựng.

Tại Việt Nam, áp lực này càng trở nên nặng nề hơn khi cảm xúc cá nhân thường bị đặt dưới cái bóng của sự sum họp gia đình và lối sống cộng đồng. Khảo sát của LifeStance Health, nhà cung cấp dịch vụ sức khỏe tâm thần ngoại trú của Mỹ, cho thấy rằng có tới 89% Gen Z và 75% Millennials thừa nhận họ tham gia các sự kiện, tiệc tùng cuối năm vì nghĩa vụ nhiều hơn là mong muốn thực sự. Khi bên ngoài càng ồn ào, sự tĩnh lặng và nỗi buồn bên trong càng trở nên chói tai. Trong mâm cơm tất niên rộn rã tiếng cười nói, chúng ta lại cảm thấy tội lỗi vì sự không hạnh phúc của chính mình. Chúng ta loay hoay giữa việc phải đóng vai một người con thành đạt, một người bạn nhiệt thành, để rồi thấy mình lạc nhịp khỏi bản nhạc vui vẻ của thế gian.

Sự tương phản này còn bị trầm trọng hóa bởi những “bản tổng kết rực rỡ” trên mạng xã hội. Thuật toán phơi bày những khoảnh khắc thăng hoa nhất của người khác, khiến chúng ta dễ dàng rơi vào cái bẫy của thuyết so sánh xã hội (Social Comparison Theory): Tự hạ thấp giá trị bản thân khi so sánh thế giới nội tâm lộn xộn của mình với nhật ký thành công của người khác. Lúc này, nỗi buồn không còn chỉ là cảm xúc đơn thuần, nó trở thành một sự mặc cảm về việc mình đang thất bại ngay tại vạch xuất phát của năm mới.

Tự trói buộc bản thân trong lời hứa tháng Giêng

Văn hóa “New Year, New Me” (Năm mới, Tôi mới) đã vô tình biến tháng 1 thành một cuộc đua hiệu suất đầy căng thẳng. Khoảnh khắc giao thừa trôi qua cũng là lúc chiếc đồng hồ cát của một năm bị lật ngược. Điều này tạo ra một sự hối thúc vô hình, một cơn hoảng loạn ngầm về việc mình đã già thêm một tuổi nhưng thành tựu vẫn dậm chân tại chỗ. Những bản kế hoạch, những mục tiêu hoành tráng không còn là động lực, mà trở thành gánh nặng của sự sợ hãi.

Việc phải đối mặt với hàng tá những quyết định lớn (đổi công việc, mua nhà, kết hôn hay làm mới bản thân) vô tình lại dẫn đến trạng thái tê liệt vì áp lực phải đưa ra quyết định (decision fatigue). Theo nhà tâm lý học Roy Baumeister, khi năng lượng ý chí bị cạn kiệt bởi sự lo âu, bộ não sẽ tự động chọn chế độ “ngắt nguồn” để bảo vệ hệ thần kinh. Đó là lý do tại sao thay vì hưng phấn, bạn lại cảm thấy lờ đờ, chán chường và mất phương hướng. Thực tế, bạn không hề lười biếng, mà bạn chỉ đang bị quá tải bởi những kỳ vọng quá lớn dành cho 365 ngày sắp tới.

Sự lệch pha sinh học: Khi tâm hồn đang muốn “ngủ đông”

Có một nghịch lý ít người nhắc đến, đó là khi xã hội bắt chúng ta phải rực rỡ vào tháng 1, thì trong thực tế, thiên nhiên lại đang ở trong mùa tĩnh lặng nhất của nó. Đặc biệt ở miền Bắc hoặc các vùng có mùa đông lạnh giá, đây là lúc vạn vật đang thu mình, tích lũy năng lượng cho một kỳ ngủ đông dài hạn trước khi nắng xuân xuất hiện. Về mặt sinh học và tâm lý học sinh thái, con người cũng cần những giai đoạn “trầm” xuống để tự phục hồi sau một năm dài lao động kiệt sức.

Việc ép một mầm cây phải nở hoa ngay giữa cơn giá rét là điều phản tự nhiên, và việc ép một tâm hồn đang mệt mỏi phải “bùng cháy” vào đầu năm mới cũng vậy. Trạng thái “chẳng thể vui lên nỗi” dịp giao thừa thực chất là lời kêu cứu của cơ thể, đòi hỏi quyền được nghỉ ngơi thay vì phải làm hài lòng kỳ vọng của xã hội. Do đó, sự trầm cảm đầu năm đôi khi chỉ là kết quả của việc ta đang đi ngược lại với nhịp điệu sinh học của chính mình.

Khởi đầu thực sự không nằm ở tờ lịch

Năm mới không nợ bạn một nụ cười, và bạn cũng không nợ thế gian một sự thành công tức thì. Chúng ta cần hiểu rằng khởi đầu mới không phải là một sự kiện xảy ra vào đêm giao thừa, mà là một tiến trình dài hạn trong nội tại. Việc chấp nhận rằng mình chưa ổn, mình vẫn còn những vấn đề cũ cần giải quyết, và mình chưa sẵn sàng để tận hưởng niềm vui chính là bước đầu tiên của sự trưởng thành, cũng là trung thực với cảm xúc của chính mình.

Không ai có thể trao cho bạn một sự khởi đầu mới. Nhưng bất kỳ ai cũng có thể bắt đầu từ bây giờ và tạo ra một kết thúc hoàn toàn mới - James R. Sherman.

Thay vì chạy theo văn hóa “New Year, New Me” một cách mông lung, hãy học cách bao dung cho một “Old Me” đã nỗ lực đi qua bao sóng gió của năm cũ. Sự bắt đầu thực sự chỉ diễn ra khi bạn cảm thấy đủ bình yên để bước tiếp, dù đó là ngày mùng 1 hay một buổi chiều tĩnh lặng bất kỳ. Đừng để những con số trên tờ lịch định đoạt giá trị hay hành trình sống của chính bạn. Hãy cứ để mình được bình tâm và “ngủ đông” khi cần thiết, bởi chỉ khi rễ được nuôi dưỡng đủ sâu trong bóng tối, mầm xanh mới có thể vươn lên mạnh mẽ, bất kể đồng hồ cát ấy được lật lại bao nhiêu lần.