Tết là thời điểm đoàn viên, sum họp, thế nhưng với không ít người trẻ, đó còn là một buổi “tổng kết cuối năm” mà họ buộc phải tham dự: “dạo này làm gì rồi con?”, “lương tháng bao nhiêu?”, “có dự định mua nhà chưa?”, “khi nào lấy vợ?”, “chừng nào lấy chồng?”... Những câu hỏi thăm quen thuộc đã đặt người trẻ vào vị trí phải báo cáo thành tích của chính mình, khiến họ gặp nhiều áp lực, căng thẳng.

Thế nhưng, điều khiến họ mệt mỏi không hẳn là việc chưa đạt được những cột mốc lớn, mà đến từ việc luôn phải liên tục chứng minh giá trị bản thân trong hệ quy chiếu vốn không phản ánh trọn vẹn hành trình của họ: vật chất.

Hệ giá trị được phản chiếu thông qua vật chất và vị thế xã hội

Từ lâu, thước đo thành công của người trẻ thường được xã hội mặc định bằng những cột mốc hữu hình cân đo đong đếm và so sánh với nhau được: một công việc ổn định, mức thu nhập tăng dần theo năm tháng, căn nhà đứng tên mình, chiếc xe tự mua, một gia đình đủ đầy… Khi thành công được quy về những dấu mốc có thể công bố và ăn mừng, nó cũng dần trở thành chuẩn mực để đối chiếu, so sánh, đồng thời là để đánh giá sự trưởng thành của con cháu.

Vì thế, trong các cuộc trò chuyện mỗi dịp Tết, câu chuyện “thành công” thường chỉ xoay quanh lương bổng, nhà cửa hay chức danh, thay vì những chuyển biến thầm lặng trong tư duy, cảm xúc. Và nếu chưa đạt đến những chuẩn mực đó, người trẻ dễ bị đặt vào thế “kém hơn”, dù hành trình của họ có thể đang diễn ra theo một cách rất khác.

Tuy nhiên, việc xã hội ưu ái thước đo vật chất ấy không hoàn toàn là điều ngẫu nhiên.

Vật chất là ngôn ngữ chung?

Sở dĩ xã hội và cả những người thân yêu của chúng ta thường ưu ái thước đo này là bởi tính “hữu hình” của nó. Mức lương 30 triệu, 50 triệu, một căn nhà to, một chiếc xe đạp chất lượng là những thứ có thể dễ dàng nhìn thấy, đặt ra so sánh và đánh giá được mức độ nỗ lực cụ thể của người sở hữu. Trong khi đó, những khái niệm như “trưởng thành hơn”, “hạnh phúc hơn” hay “hiểu mình hơn” lại quá trừu tượng để định vị, nhận xét. Không dừng ở đó, vật chất còn giúp con người nhanh chóng định vị chỗ đứng của mình trong một cấu trúc xã hội rộng lớn.

Thế nên, nó đã trở thành hệ quy chiếu chung cho số đông, vì khi cần ước lượng, đánh giá một điều gì đó, con người có xu hướng chọn những điều cụ thể và dễ nhận diện nhất.

Rất khó để một người họ hàng xa lâu ngày gặp lại có thể nhìn thấy và thấu hiểu được sự bình yên của bạn, nhưng họ sẽ nhanh chóng đánh giá được chất lượng cuộc sống của bạn có tốt hay không thông qua mức lương hoặc chiếc xe bạn đang đi

Vật chất là an toàn và hạnh phúc

Các thế hệ đi trước đã lớn lên trong thời điểm nhiều biến động, thiếu thốn, thế nên nỗi sợ lớn nhất là cái đói và sự bấp bênh. Khi này, “thành công” đối với họ không còn đơn thuần là thực hiện ước mơ, mà là nỗ lực sinh tồn: là bát cơm đầy, là tấm áo lành lặn, là một mái nhà che nắng che mưa... Từ đó, trong tiềm thức của họ, sự ổn định về vật chất chính là thước đo duy nhất của sự an toàn, ổn định và hạnh phúc.

Khi họ hỏi “lương bao nhiêu?”, có thể họ đang muốn biết “con có đủ sống thoải mái không?”. Khi họ giục “mua nhà đi”, thực chất là nỗi lo sợ con cháu mình sẽ bơ vơ. “Ngôn ngữ tình yêu” của thế hệ đi trước đã được mã hóa thành những con số khô khan, thế nên dễ gây ra sự hiểu lầm, áp lực cho thế hệ con cháu hiện tại.

Người thân, họ hàng hỏi về vật chất đôi khi không phải để so sánh, mà là để kiểm tra xem con cháu có đang “hạnh phúc” hay không

‘Thành công’ không hạn hẹp đến thế

Quan niệm thành công là sự đủ đầy về mặt vật chất đã khắc sâu vào tâm thức của số đông. Khi thước đo ấy được mặc định như điều hiển nhiên, thì áp lực vô hình cũng dần hình thành: nếu cuối năm không có một bước thăng tiến rõ rệt hay một khoản tích lũy đủ lớn, thì 365 ngày nỗ lực trước đó sẽ bị xem là “chưa đủ”, thậm chí là vô nghĩa.

Thế nhưng, thành công không chỉ được quyết định bởi những con số và cũng không nhất thiết phải là một bước nhảy vọt hay sự thăng tiến ngoạn mục. Đôi khi, thành công chỉ là việc không bỏ cuộc trong một năm nhiều biến động, là dám rời khỏi một môi trường độc hại, là học được cách nói “không”, hay đơn giản là cho phép mình nghỉ ngơi mà không còn cảm thấy tội lỗi...

Khi nhìn theo cách này, thành công không còn là một cột mốc để trình báo ngày Tết, mà trở thành một quá trình tự ghi nhận.

Nhưng nếu những điều to lớn mới xứng đáng được công nhận, thì hàng triệu nỗ lực nhỏ bé diễn ra mỗi ngày của chúng ta sẽ đi về đâu?

Sự thay đổi trong cách định nghĩa đó thể hiện rõ qua trend Bánh kem thành tựu.

Thay vì chờ đến khi mua được nhà hay thăng chức mới ăn mừng, nhiều người trẻ chọn đặt một chiếc bánh nhỏ, họ ngồi trước bánh kem và nói lên những điều bản thân đã hoàn thành, như là “thoát khỏi mối quan hệ độc hại”, “nhận được tháng lương đầu tiên”, “giảm cân thành công”... sau đó, cắm nến lên bánh, thổi lửa ăn mừng.

Hành động này tưởng chừng như đơn giản, nhỏ bé, thế nhưng nó lại chính là “tuyên ngôn” của thế hệ mới: tôi không cần đợi thế giới vỗ tay mới thấy mình giỏi, tôi tự hào vì đã kiên cường đi qua những ngày tháng khó khăn và trưởng thành hơn ngày hôm qua theo cách riêng của mình.

Có lẽ đã đến lúc, chúng ta cần đặt xuống những áp lực vô hình từ định kiến xã hội để tái định nghĩa lại khái niệm “thành công” của riêng mình. Sự trưởng thành không nằm ở số dư tài khoản hay những tài sản hữu hình để trình báo ngày Tết, mà nằm ở bản lĩnh nội tại và chiều sâu trải nghiệm mà bạn đã tích lũy được.

Vì thế, đừng đợi ai đó công nhận thì mới thấy mình xứng đáng, và cũng đừng để những thước đo vật chất của người khác định giá hạnh phúc của bạn. Hãy tự hào thắp lên ngọn nến trên chiếc “bánh kem thành tựu” của đời mình, bởi vì chỉ có bạn mới hiểu rõ nhất cái giá của những chặng đường đã qua.