Cuối tháng 5, đầu tháng 6, mạng xã hội ngập tràn hình ảnh từ ba lễ cưới đình đám của làng giải trí gồm Yaya Urassaya - Nadech Kugimiya, Hà Du Quân - Hề Mộng Dao và Callum Turner - Dua Lipa. Chỉ ít tuần sau, tin tức về đám cưới của Taylor Swift và Travis Kelce hôm 3/7 cũng phủ kín nhiều nền tảng truyền thông quốc tế. Điều đáng chú ý là không ít lời chúc mừng đến từ những người chưa từng là người hâm mộ lâu năm. Có người chỉ mới biết họ qua một bộ phim, vài ca khúc hay một bài đăng trên mạng xã hội. Dù vậy, họ vẫn thấy vui trước cột mốc của những con người gần như xa lạ.

Đó không phải là trường hợp hiếm gặp. Nhiều người cũng cảm thấy vui và gửi lời chúc mừng khi một vận động viên trở lại sau chấn thương, một học sinh vượt khó đỗ thủ khoa hay một nghệ sĩ cuối cùng được công nhận sau nhiều năm bền bỉ theo đuổi sự nghiệp. `Các nhà tâm lý học và xã hội học gọi cảm giác ấy là freudenfreude - niềm vui khi nhìn thấy người khác hạnh phúc, ngay cả khi bản thân không nhận được lợi ích trực tiếp nào.

Con người cũng có thể vui “lây”

Nhắc đến sự đồng cảm, nhiều người thường nghĩ đến khả năng chia sẻ nỗi đau. Chúng ta an ủi một người bạn khi họ gặp biến cố, xúc động trước một câu chuyện mất mát hay cảm thấy đau lòng khi chứng kiến người khác chịu tổn thương. Nhưng con người không chỉ đồng cảm với nỗi buồn. Chúng ta cũng có thể cảm thấy vui khi chứng kiến người khác đạt được những điều tốt đẹp, ngay cả khi bản thân không liên quan trực tiếp đến câu chuyện ấy.

Trong tiếng Đức, freude có nghĩa là “niềm vui”, và từ freudenfreude dùng để chỉ cảm giác hân hoan trước hạnh phúc của người khác. Khái niệm này thường được xem là đối cực của schadenfreude - niềm vui trước bất hạnh của người khác.

Freudenfreude không phải là chủ đề duy nhất giúp lý giải hiện tượng “vui lây”. Các nghiên cứu về capitalization, tức cách con người chia sẻ những sự kiện tích cực và nhận lại sự hưởng ứng từ người khác, cũng cho thấy niềm vui có thể được khuếch đại trong các tương tác xã hội. Nhà tâm lý học Fred Bryant nhận thấy khi một người chia sẻ tin vui và nhận được những phản hồi tích cực như lời chúc mừng, sự công nhận hay cùng ăn mừng, cảm xúc hạnh phúc của họ thường trở nên mạnh mẽ hơn. Dù không trực tiếp nghiên cứu freudenfreude, kết quả này gợi ý rằng niềm vui không chỉ thuộc về người trải nghiệm sự kiện, mà còn có thể lan tỏa đến những người cùng chứng kiến và chia sẻ khoảnh khắc ấy.

Vì sao ngày nay chúng ta dễ bắt gặp freudenfreude hơn?

Khả năng vui cùng người khác vốn đã tồn tại nhưng mạng xã hội khiến chúng ta có nhiều cơ hội trải nghiệm cảm giác ấy hơn bao giờ hết. Nếu trước đây những cột mốc như kết hôn, tốt nghiệp hay chiến thắng trong thi đấu thường chỉ được chia sẻ với gia đình và bạn bè thì nay chúng có thể xuất hiện trước hàng triệu người chỉ sau vài giờ. Những khoảnh khắc hạnh phúc vì thế cũng nhanh chóng trở thành trải nghiệm mà cả cộng đồng cùng chứng kiến và phản ứng.

Một số nghiên cứu cũng cho thấy cảm xúc tích cực có thể lan truyền trên môi trường trực tuyến. Chẳng hạn, thí nghiệm của Facebook năm 2014 với khoảng 689.000 người dùng ghi nhận rằng khi tiếp xúc nhiều hơn với các nội dung mang sắc thái tích cực, người dùng cũng có xu hướng đăng tải nhiều nội dung tích cực hơn. Dù nghiên cứu này sau đó gây tranh cãi về phương pháp thực hiện và không trực tiếp nghiên cứu freudenfreude, kết quả vẫn gợi ý rằng môi trường số có thể góp phần khuếch đại sự lan truyền của cảm xúc tích cực.

Đọc thêm: Thần chú "Pura Vida" và sự phản kháng dịu dàng trước những áp lực bộn bề

Điều gì quyết định chúng ta có vui cùng hay không?

Dù cùng chứng kiến một câu chuyện tích cực, không phải ai cũng phản ứng giống nhau. Các nghiên cứu về social comparison (so sánh xã hội) cho thấy cách chúng ta đánh giá thành công của người khác ảnh hưởng đáng kể đến cảm xúc xuất hiện sau đó.

Khi thành công ấy được nhìn nhận là xứng đáng và không đe dọa đến giá trị bản thân, con người có xu hướng dễ chúc mừng và vui cùng hơn. Ngược lại, nếu đang thiếu tự tin hoặc liên tục đặt mình vào những phép so sánh, cùng một câu chuyện tích cực lại có thể khơi gợi cảm giác tự ti hay đố kỵ. Nói cách khác, việc vui cùng người khác hay cảm thấy ganh tị không chỉ phụ thuộc vào bản thân sự kiện, mà còn vào cách mỗi người nhìn nhận chính mình trong mối tương quan với người khác.

Bên cạnh đó, mức độ gắn kết với nhân vật cũng góp phần định hình cảm xúc. Một trong những lời giải thích là parasocial relationship - mối quan hệ một chiều mà con người hình thành với người nổi tiếng, nhân vật công chúng hoặc nhân vật có ảnh hưởng. Dù chưa từng gặp gỡ, việc theo dõi họ trong nhiều năm khiến nhiều người cảm thấy mình hiểu và quen thuộc với họ. Vì vậy, khi một nghệ sĩ báo tin kết hôn, sinh con, một vận động viên trở lại sau chấn thương hay một thần tượng đạt được cột mốc mới, niềm vui của họ cũng dễ trở thành niềm vui của những người theo dõi.

Nói cách khác, niềm vui cùng người khác và sự đố kỵ không phải hai trạng thái tách biệt hoàn toàn. Chúng là hai khả năng luôn tồn tại song song trong mỗi con người. Cảm xúc nào xuất hiện trước thường không nằm ở bản thân câu chuyện, mà phụ thuộc vào lăng kính chúng ta dùng để nhìn người khác và nhìn chính mình.

Trong một thời đại mà mạng xã hội thường được nhắc đến như nơi nuôi dưỡng sự so sánh và ganh đua, hiện tượng này cho thấy con người vẫn còn một khả năng khác: chia sẻ niềm vui với những người mình không hề quen biết. Có lẽ vì thế, đôi khi chỉ một phát hiện khoa học, một tấm huy chương hay một khoảnh khắc hạnh phúc của ai đó ở rất xa cũng đủ khiến chúng ta mỉm cười. Đó cũng là lời nhắc rằng khả năng vui cùng người khác là một phần tự nhiên trong cách con người kết nối với nhau.