Suốt nhiều thập kỷ, chúng ta sống trong những câu hát nơi người mẹ hiện diện như những kỳ quan vĩnh cửu. Từ những ca khúc kinh điển như Bông hồng cài áo đến Lòng mẹ của nhạc sĩ Y Vân, hình bóng người mẹ thường được đồng nhất với thiên nhiên kỳ vĩ: biển rộng, trời cao, đến ánh trăng hiền từ. Những hình ảnh này tuy đẹp nhưng lại tĩnh lặng và xa xôi, biến mẹ thành một “khái niệm” để tôn thờ hơn là một con người để thấu hiểu. Cũng trong không gian đó, sự hy sinh của người mẹ được xem là “mặc định”, và đứa con trong bài hát thường chỉ đứng từ xa để chiêm bái sự khổ hạnh của đấng sinh thành. Chính cái bóng quá lớn của đức hy sinh ấy đã tạo nên một áp lực vô hình, khiến thế hệ trẻ đôi khi cảm thấy nặng nề khi chạm vào.

Vì vậy trong khoảng hơn 15 năm trở lại đây, nhạc về mẹ dần không còn chỉ có tiếng khóc hay lời ru dân gian. Các nhạc sĩ bắt đầu khai thác những lát cắt đời thường hơn, thậm chí là những mâu thuẫn thế hệ nhưng được hoá giải bằng sự thấu hiểu, thoát ly khỏi những khuôn mẫu lý tưởng để chạm tới những sự thật đôi khi khó nói thành lời.

Sự chuyển mình bắt đầu thể hiện rõ nét nhất qua hiện tượng Nhật ký của mẹ, một sáng tác của nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung. Thay vì đứng từ ngoài nhìn vào để ca ngợi, lần đầu tiên âm nhạc mượn góc nhìn của chính người mẹ để kể về cuộc đời của con, từ lúc con chào đời cho đến khi rời xa vòng tay của mẹ. Đây cũng là bài hát mở đầu cho việc cá nhân hóa tình mẫu tử, thay vì khái quát hóa nó như trước đây.

Ngay cả khi khai thác lại những chất liệu quen thuộc như hình ảnh người mẹ chờ con trở về từ chiến trường, âm nhạc hiện đại vẫn đủ khả năng để thổi vào đó một hơi thở khác, thậm chí đã trở thành hiện tượng. Trong ca khúc Còn gì đẹp hơn của Nguyễn Hùng lấy cảm hứng từ bộ phim Mưa Đỏ, người mẹ anh hùng vẫn hiện lên đầy bi tráng nhưng không bi lụy, là hậu phương vững chãi trong tiềm thức của những người chiến sĩ can trường. Những người mẹ ấy cũng vì thế đã trở thành một phần sức mạnh của dân tộc, kiến tạo nên chiến thắng lịch sử và hoà bình sau này.

Bước ra khỏi hào quang sử thi, nhạc Việt ngày nay dũng cảm đưa mẹ trở về với những không gian đời thường, gần gũi và cũng đầy biến động của xã hội hiện đại. Orange với Bát cơm mặn đã chạm vào nỗi ám ảnh chung của nhiều người về cơm áo gạo tiền, nơi người mẹ không còn được ví như những biểu tượng siêu nhiên mà là một người phụ nữ trăn trở với những lo toan vật chất hữu hình. Sức nặng của ca khúc nằm ở sự dũng cảm của con cái khi dám đối diện với thói vô tâm của bản thân cùng những đứt gãy trong quan hệ với mẹ, điều mà âm nhạc ngày trước hiếm khi nhắc đến.

Đặc biệt, Hứa Kim Tuyền với ca khúc Ước mơ của mẹ đã mang đến một cuộc đối thoại mới khiến hàng triệu người nghe phải suy ngẫm. Lần đầu tiên, âm nhạc trả lại “tên riêng” cho những người phụ nữ, nhìn nhận họ như một cá thể có đam mê, có hối tiếc và cả những khao khát vị kỷ đã phải gác lại. Đứa con giờ đây không còn đứng dưới để ngước nhìn, mà đứng bên cạnh như một người bạn để thấu hiểu cho người thiếu nữ năm nào đã chọn lùi lại vì tổ ấm.

Mẹ cũng quên dần quên ước mơ của mẹ là gì.

Sự chuyển mình này tiếp tục được chắp cánh khi người con không còn đứng ngoài quan sát mà thực sự bước vào “đôi giày” của mẹ. Là một sáng tác của Hứa Kim Tuyền tại chương trình Chị Đẹp Đạp Gió 2024, Một thế giới = Hai gang tay đã chạm đến trái tim khán giả khi khai thác góc nhìn của những người mẹ trẻ hiện đại. Qua phần trình diễn của các nữ nghệ sĩ cũng đang trên hành trình học cách làm mẹ, bài hát trở thành một tấm gương phản chiếu chân thực và nhân văn. Ở đó, sự thấu hiểu không còn đến từ lời kể của người khác, mà nảy sinh từ chính những bỡ ngỡ, lo âu và gánh nặng của thiên chức sinh thành. Chính trải nghiệm đồng cảnh ngộ ấy đã chuyển hóa lòng trắc ẩn thành sự thấu hiểu, giúp người con đồng cảm với niềm hạnh phúc lặng lẽ mà mẹ đã dành trọn cho mình năm xưa.

Chưa dừng lại ở đó, sự thấu hiểu còn đến từ cảm giác hối lỗi và khoảng lặng của những người con khi nghĩ đến trách nhiệm với gia đình. Ca khúc Bao lời con chưa nói từ chương trình Anh Trai “Say Hi” bóc tách sự vô tâm của một thế hệ mải mê kết nối thế giới mà quên mất người vẫn lặng lẽ chờ mình về nhà. Thật kỳ lạ khi mỗi ngày chúng ta có thể viết hàng nghìn dòng trạng thái cho người lạ trên mạng xã hội, nhưng lại nghẹn lời khi nói câu “con yêu mẹ”. Ca khúc là một chuỗi tự sự cá nhân nhưng lại chạm đến được “tâm bệnh” của thời đại.

Hình như là càng lớn, con càng khó nói ra những điều trong lòng mình với mẹ.

Trong khi đó, Mang tiền về cho mẹ của Đen Vâu lại cụ thể hoá lòng hiếu thảo bằng hành động thiết thực. Ở đây, “tiền” không còn là giá trị vật chất thuần túy, mà là bằng chứng sống động cho việc đứa con đã đủ bản lĩnh để tự đứng vững trên đôi chân, để mẹ có thể trút bỏ gánh nặng lo toan đã đeo đẳng suốt cả đời người. Câu hát “Mang tiền về cho mẹ, đừng mang ưu phiền về cho mẹ” chính là chất keo hàn gắn sự bất an của thế hệ trước bằng sự tự lập của thế hệ kế thừa.

Về nghe mẹ ru là một cuộc giao thoa di sản rực rỡ qua phần thể hiện của NSND Bạch Tuyết và Hoàng Dũng. Sự kết hợp này không chỉ là phép cộng giữa hai dòng nhạc, mà là sự giao thoa giữa hai dòng thời gian. Khi những câu luyến láy đặc trưng của Cải lương len lỏi vào bản phối R&B và Rap hiện đại, nó xóa nhòa ranh giới giữa cũ và mới, biến di sản thành một lời tự sự gần gũi. Bài hát là lời vỗ về dành cho những đứa con đang mải miết ngoài khơi xa, để họ nhận ra rằng, sau bao áp lực và sóng gió, vòng tay của mẹ vẫn luôn mở rộng để đón con về bờ.

Có thể thấy, những ca khúc về mẹ ngày hôm nay không còn là tiếng nói một chiều. Nó là cuộc đối thoại đa thanh với tiếng súng của thời chiến, tiếng thở dài của ước mơ dang dở và cả tiếng cười trong trẻo khi mẹ ôm trọn “thế giới” vào lòng. Đây là giai đoạn người ta hát về mẹ bằng một thái độ thấu hiểu thay vì sùng bái. Sự thấu hiểu đó bao gồm cả việc chấp nhận những nếp nhăn, những ước mơ đã gác lại và cả những khoảng cách thế hệ khó lòng lấp đầy. Ở đây, chúng ta không chối bỏ chân lý “Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình”, mà chọn cách nhìn vào từng con sóng dữ để thấu hiểu vì sao biển lại bao dung đến thế.

Sự chuyển mình này là thật sự cần thiết vì nó phản ánh đúng mâu thuẫn của thời đại. Chúng ta sống trong một thế giới quá nhanh, nơi những đứt gãy thế hệ xảy ra hàng ngày. Vì vậy, âm nhạc buộc phải trở nên trần trụi và đối thoại nhiều hơn để hàn gắn những vết rạn đó. Chỉ khi dám nhìn vào những vết nứt đang hiện hữu, chúng ta mới nhận thấy đề tài mẫu tử chưa bao giờ lỗi thời, nó vẫn luôn sống động và là nguồn cảm hứng bất tận trong sáng tác, miễn là chúng ta đủ thành thật để đối mặt và sẻ chia.