Nếu stress diễn tả phạm trù căng thẳng về thần kinh và cảm xúc; thì stress oxy hóa lại thuộc phạm trù rộng và phức tạp hơn. Ở đó, các gốc tự do tấn công và phá hủy các tế bào lành lặn, khiến các tổn thương bên trong xuất hiện, dần dà tạo thành những căn bệnh mãn tính và khiến da lão hóa nhanh.

Stress oxy hóa là gì?

Stress oxi hóa được định nghĩa là quá trình các loại oxy phản ứng (ROS - Reactive Oxygen Species) được tạo ra nhiều hơn. Điều đó dẫn đến việc tổn thương protein, lipid, màng tế bào và quan trọng nhất là vật chất di truyền - Theo định nghĩa của Tạp chí Life Sciences tập 244, đăng ngày 01/03/2020.

Một cách dễ hiểu, căng thẳng oxy hóa là trạng thái mất cân bằng giữa gốc tự do và các chất chống oxy hóa bên trong cơ thể. Gốc tự do là các phân tử khiếm khuyết điện tử electron, nên chúng luôn tìm cách lấy electron từ các phân tử khác trong tế bào. Trong khi đó, chất chống oxy hóa lại đủ ổn định để truyền electron cho gốc tự do, từ đó trung hòa và làm giảm khả năng gây hại của nhóm phân tử này.

Oxy hóa là quá trình cần thiết cho hoạt động sống, ví dụ như tạo năng lượng, vận chuyển oxy trong máu để duy trì phản ứng sinh hóa, sinh lý bên trong cơ thể. Tuy nhiên, khi cán cân bị lệch - gốc tự do nhiều hơn chất chống oxy hóa sẽ tạo ra quá trình stress oxy hóa - hay còn gọi là căng thẳng oxy hóa. Các gốc tự do tạo ra loạt phản ứng để tấn công tế bào lành lặn. Hậu quả là ADN bị tổn thương, cơ thể mắc phải nhiều bệnh mãn tính và gây lão hóa sớm.

Nguyên nhân gây ra căng thẳng oxy hóa

Ngay cả khi cơ thể ở trạng thái nghỉ ngơi, gốc tự do vẫn được tạo ra liên tục mỗi giây. Đây là điều hoàn toàn bình thường về mặt sinh học. Tuy nhiên, các yếu tố môi trường và lối sống thiếu lành mạnh lại làm tỉ lệ gốc tự do vượt ngưỡng cân bằng với các chất oxy hóa được tạo ra trong cơ thể.

Chế độ ăn nhiều đường, chất béo chuyển hóa và thực phẩm chế biến sẵn là một trong những nguyên nhân phổ biến. Nghiên cứu năm 2021 đăng tải trên National Library of Medicine cũng chỉ ra mối liên hệ giữa chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa hoặc carbohydrate tinh chế có liên quan trực tiếp đến sự gia tăng căng thẳng oxy hóa. Bên cạnh đó, môi trường sống ô nhiễm, khói thuốc lá, bức xạ cao hay việc tiếp xúc thường xuyên với hóa chất độc hại, đặc biệt là tia cực tím từ ánh nắng mặt trời cũng thúc đẩy sự hình thành gốc tự do, gây tổn thương tế bào và làm suy yếu hàng rào bảo vệ tự nhiên của da.

Không dừng lại ở đó, căng thẳng tâm lý kéo dài, lối sống ít vận động hoặc tập luyện quá mức cũng khiến trạng thái cân bằng này bị phá vỡ. Việc lạm dụng rượu bia và các chất kích thích càng làm tiến trình căng thẳng oxy hóa diễn ra nhanh hơn, âm thầm thúc đẩy quá trình lão hóa và làm suy giảm sức khỏe về lâu dài.

Tác động của căng thẳng oxy hóa với sức khỏe

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng căng thẳng oxy hóa có liên quan mật thiết đến sự khởi phát của nhiều bệnh mạn tính và thoái hóa, bao gồm:

Ung thư

Ung thư là sự hình thành các mô mới do sự phân chia và tăng sinh bất thường của tế bào trong một cơ quan hoặc mô. Căng thẳng oxy hóa có thể gây tổn thương trực tiếp đến nhiều phân tử trong các cơ quan khỏe mạnh của cơ thể, trong đó có DNA. Điều này có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư, hoặc thúc đẩy bệnh tiến triển nặng hơn nếu đã tồn tại từ trước.

Các bệnh về tim mạch

Stress oxy hóa kích hoạt sự hình thành mảng bám trong động mạch (hay còn gọi là xơ vữa động mạch). Sự tích tụ mảng bám có thể dẫn đến nhiều vấn đề khác nhau, bao gồm giảm lượng máu cung cấp cho tim (bệnh động mạch vành) và nhồi máu cơ tim.

Ở cấp độ tim mạch, stress oxy hóa có liên quan mật thiết đến nhồi máu cơ tim, thiếu máu cục bộ, tổn thương tái tưới máu hoặc suy tim - Theo nghiên cứu được công bố năm 2017 trên National Library of Medicine (Tạm dịch ‘Thư viện Y khoa Quốc gia’).

Bệnh thận

Căng thẳng oxy hóa kéo dài có thể hình thành mô sẹo trong thận và ngăn cản chức năng thiết yếu của bộ phận này. Điều này có thể dẫn đến suy thận và về lâu dài, người bệnh phải dùng đến phương pháp chạy thận nhân tạo để duy trì sự sống.

Bệnh thần kinh

Các nhà nghiên cứu đã liên kết stress oxy hóa với nhiều bệnh thần kinh khác nhau, bao gồm bệnh Alzheimer, bệnh Parkinson và bệnh đa xơ cứng. Không những vậy, gốc tự do dư thừa còn phá huỷ tế bào thần kinh, có thể dẫn đến hội chứng mất trí nhớ.

Bệnh hô hấp

Căng thẳng oxy hóa cùng phản ứng viêm đi kèm có thể gây tổn thương mô phổi và làm suy giảm chức năng hô hấp. Về lâu dài, tình trạng này góp phần làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp mạn tính như hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).

Viêm khớp dạng thấp

Ở người mắc viêm khớp dạng thấp, gốc tự do được xem là một trong những yếu tố thúc đẩy phản ứng viêm mạn tính trong cơ thể. Tình trạng oxy hóa kéo dài không chỉ làm gia tăng tình trạng viêm tại các khớp mà còn góp phần phá hủy mô khớp, khiến cơn đau trở nên nghiêm trọng hơn theo thời gian.

Làm da lão hóa

Theo nghiên cứu đăng tải trên Tạp chí International Journal of Cosmetic Science (Tạm dịch Tạp chí Khoa học Mỹ phẩm Quốc tế) vào năm 2021, căng thẳng oxy hóa làm trầm trọng thêm tình trạng tăng sắc tố da và lão hóa, khiến da không đều màu, rối loạn sắc tố, thô ráp và nhiều nếp nhăn. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, stress oxy hóa có khả năng làm mất cân bằng hệ vi sinh trên da. Khi hệ vi sinh không ổn định, hàng rào bảo vệ tự nhiên của da sẽ suy yếu, khiến da trở nên nhạy cảm hơn và dễ gặp phải các vấn đề da liễu.

Một nghiên cứu khác đăng tải trên National Library of Medicine năm 2015 chỉ ra rằng: Stress oxy hóa là nguyên nhân gây lão hóa nội sinh và lão hóa ngoại sinh. Nghiên cứu cũng cho biết, làn da lão hóa có khả năng chống chịu stress oxy hóa kém hơn. Điều này đồng nghĩa khi tuổi tác tăng lên, hàng rào bảo vệ da sẽ ngày càng suy yếu, khiến da dễ tổn thương hơn trước các tác động oxy hóa từ môi trường bên ngoài.

Cách kiểm soát stress oxy hóa

Về cơ bản, stress oxy hóa có thể được kiểm soát theo hai hướng: gia tăng chất chống oxy hóa trong cơ thể và hạn chế tăng sinh gốc tự do. Để củng cố hàng rào chống oxy hóa, chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt. Bạn có thể tăng cường bổ sung các loại rau củ quả sẫm màu như việt quất, dâu tây, cải bó xôi, súp lơ xanh, cùng các loại hạt, dầu ô liu, nghệ, trà xanh và các dưỡng chất chống oxy hóa quen thuộc như vitamin C, vitamin E để cơ thể trung hòa gốc tự do hiệu quả hơn.

Bên cạnh dinh dưỡng, giấc ngủ sâu và chất lượng cũng là yếu tố không thể bỏ qua. Khi được nghỉ ngơi hợp lý, cơ thể sẽ có tiền đề để tối ưu hóa chức năng não bộ, điều hòa hormone và duy trì sự cân bằng giữa gốc tự do và chất chống oxy hóa. Đây cùng là nền tảng quan trọng để làm chậm quá trình lão hóa và bảo vệ sức khỏe tổng thể.

Để hạn chế gốc tự do sản sinh vượt mức, bạn cũng cần duy trì thói quen vận động đều đặn với cường độ phù hợp. Luyện tập vừa sức không chỉ giúp cơ thể tăng cường khả năng chống oxy hóa tự nhiên mà còn góp phần giảm thiểu những tổn thương do stress oxy hóa gây ra. Bên cạnh đó, việc từ bỏ thói quen hút thuốc và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc thụ động cũng là yếu tố mà phái đẹp cần chú trọng, bởi thuốc lá cũng là một trong những yếu tố làm tăng sinh gốc tự do.

Ngoài ra, bạn cũng cần hạn chế tiếp xúc với các hóa chất độc hại, từ thuốc trừ sâu đến chất bảo quản thực phẩm, đồng thời cân nhắc sử dụng các thiết bị lọc không khí để đảm bảo môi trường sống trong lành. Đối với làn da, thói quen sử dụng kem chống nắng hằng ngày sẽ giúp bạn giảm thiểu quá trình hình thành gốc tự do từ ảnh hưởng của tia cực tím, qua đó bảo vệ da trước quá trình oxy hóa và lão hóa sớm.