Oscar 2026, và một suy tư khác về những người phụ nữ trong điện ảnh
Khi nhìn lại những tác phẩm điện ảnh xuất sắc năm 2025, ta vẫn thấy sự ngự trị của rất nhiều tính nam trong đó. Mồ hôi, máu và rất nhiều hormone testosterone trong F1, Sinners, Frankenstein. Những tay đua Công thức 1, những nhà khoa học “thiên tài não trái kẻ điên não phải”... vẫn tiếp tục thống trị màn ảnh.
Ở phần còn lại của nền điện ảnh, lặng lẽ và âm ỉ hơn, dễ vụn vỡ nhưng cũng mạnh mẽ không kém là những tính nữ độc đáo. Dù là người vợ đầu của đại văn hào William Shakespeare hay một người phụ nữ mắc sang chấn tâm lý do đổ vỡ gia đình từ ấu thơ, ta đều thấy vẻ đẹp và sự chân thành của nó. Và đó chỉ là một trong rất nhiều cách tính nữ được tái trình hiện trên màn ảnh trong năm vừa qua.
Tính nữ độc đáo lồng trong những màn trình diễn ấn tượng
Nếu chỉ quan sát dưới “hệ quy chiếu” là đề cử Oscar lần thứ 98, ta sẽ thấy những tái trình hiện về hình tượng phụ nữ đầy ấn tượng. Và khi những hình tượng này được “soi” chung dưới hạng mục đề cử Nữ diễn viên chính/phụ Oscar, ta lại càng thấy sự tương phản cũng như tính đa sắc nhiều hơn nữa.
Đầu tiên, ta nhất định phải nói nhân vật Agnes Shakespeare trong Hamnet. Agnes mang đến hình ảnh phụ nữ giữa thời thiếu nữ (girlhood) và làm mẹ (motherhood), với những gì bình dị nhưng cũng đồng thời phi thường nhất. Hình tượng Agnes sẽ không thể tuyệt vời đến thế nếu thiếu đi màn diễn xuất tuyệt vời của Jessie Buckley. Màn hóa thân của cô cho ta thấy được sự đồng hiện của cả tính chân thực và “ước lệ”, của vẻ đẹp điện ảnh chân thực khi ta so ngắm cuộc đời vào nghệ thuật (và ngược lại).
Nếu ta bắt đầu nghĩ rằng One Battle After Another là một bộ phim nữ quyền, ta sẽ có một cách xem khác hẳn. Ở đó, mỗi nhân vật nữ hiện lên với những dấu ấn độc đáo. Đó là Perfidia Beverly Hills đầy mạnh mẽ và ngang tàng, sống đầy lý tưởng cách mạng. Đó còn là Willa Ferguson đầy cởi mở, không chịu khuất phục. Những nhân vật nữ khác như Deandra, Junglepussy… ấn tượng theo cách của riêng họ – chiến đấu cho phẩm giá và thế giới mà họ muốn sống ở trong đó.
Bạn còn nhớ cảnh Perfidia Beverly Hills vác bụng bầu cầm súng rải từng băng đạn một cách điên loạn? Phân cảnh Willa Ferguson chiến đấu kiên cường để rồi nép vào người cha mình một cách sợ hãi? – Những hình tượng nhân vật chỉ sống động nhờ màn hóa thân của diễn viên; Teyana Taylor, Chase Infiniti cũng như các diễn viên nữ khác đã tạo nên “phép màu” đó trên màn ảnh.
Đối nghịch với hình tượng phụ nữ đầy mạnh mẽ trong One Battle After Another, Sentimental Value lại mang đến những sự sâu lắng và khía cạnh dễ tổn thương của phụ nữ. Chúng ta cảm nhận được nỗi đau, sự tổn thương trong chị em Nora, Agnes lẫn cô minh tinh trẻ đang lên Rachel Kemp. Điều đó không có nghĩa là họ không chiến đấu và mạnh mẽ.
Điều gì đã giúp Nora vượt qua được ước muốn quyên sinh để sống tiếp sau chấn thương hậu tuổi thơ ngoài sức mạnh nội tại và một ước mơ về niềm hạnh phúc ở phía trước dẫn đường? Màn diễn xuất của Renate Reinsve cũng như các diễn viên khác trong Sentimental Value đầy tuyệt đẹp. Đó có phải là lý do cả 4 diễn viên chính của Sentimental Value đều nhận được đề cử diễn xuất tại Oscar 2026?
Chúng ta cũng sẽ phải nói về If I Had Legs I’d Kick You – một trong những tác phẩm indie đẹp mà buồn, hỗn loạn mà cần thiết. Câu chuyện về một người phụ nữ chăm sóc người con mắc hội chứng rối loạn ăn uống, khi trong mình cũng mang đến những nỗi đau tâm lý khác. Rose Byrne biến những ảo mộng và thực tế vào nhân vật của mình, để rồi tạo ra những phản ứng vừa chân thực lại vừa biến hóa. Rose Byrne đã tạo ra một bản trần thuật đen tối mà hài hước về phụ nữ, người vợ và người mẹ, về sự phi thường và bất toàn do cặp nhiễm sắc thể “XX” quyết định.
Nhãn quan phi thường bắt đầu từ những trái tim rộng mở
Ống kính máy quay là vật chắn giữa đạo diễn và diễn viên. Nó là đại diện cho “nhãn quan” (gaze) của đạo diễn và màn trình diễn (acting) của diễn viên. Ở phần phía trên ta đã nói về những hình tượng phụ nữ độc đáo và những màn hóa thân xuất sắc. Bây giờ, ta sẽ lùi ra xa hơn, để có một khung cảnh rộng lớn hơn, về những người phụ nữ phi thường đằng sau ống kính; hoặc thậm chí Oscar đã không (có khả năng) nhìn thấy.
Lâu nay, ống kính máy quay đó đã là một biểu tượng của nhãn quan nam giới (male gaze). Chính vì thế, dưới góc nhìn của nhà làm phim nữ, nhất là khi họ kể câu chuyện về phụ nữ – ta càng thấy những gì xảy ra trên màn ảnh không còn chỉ là nghệ thuật kể chuyện, ngôn ngữ điện ảnh mà còn là những trái tim rộng mở.
Sở dĩ Hamnet trở nên độc đáo là bởi điểm nhìn của nhà làm phim Chloé Zhao. Thay vì chỉ tập trung vào nỗi đau và vết thương tâm lý của William Shakespeare (Paul Mescal) khi mất đi người con trai, Chloé Zhao lại biến Agnes thành “trái tim” của bộ phim. Cũng chính ở đây, ta thấy sự xuất sắc của Chloé Zhao, về khả năng “chữa lành những tổn thương” và sự ôm ấm, vỗ về mà chỉ phụ nữ mới làm được.
Trong khi nhận giải Quả cầu vàng, Chloé Zhao đã chia sẻ những tâm tư đầy xúc động. Cô không chỉ cổ vũ đồng nghiệp, học hỏi mà còn nhấn mạnh đến những yếu tố rất quan trọng như sự sáng tạo, muốn được nhìn thấy (và tôn trọng) với một trái tim rộng mở. Sự tài tình của Chloé Zhao đã tác động đến đạo diễn Bong Joon-ho, và truyền cảm hứng để ông thực hiện bộ phim tiếp theo. Chẳng phải đó là điều đẹp đẽ nhất trong nghệ thuật và điện ảnh hay sao?
Một diễn viên, nhà sản xuất nữ khác mà chúng ta nên nhắc đến ở đây chính là Emma Stone. Cô tiếp tục màn trình diễn tuyệt vời trong Bugonia, như đã từng với Birdman, La La Land, Poor Things… Nhưng không chỉ tỏa sáng ở vai trò diễn viên, Emma Stone còn là người thúc đẩy sự phát triển điện ảnh ở bên ngoài những khuôn hình. Cô là một trong những nhà sản xuất của những tác phẩm gần đây bên cạnh Yorgos Lanthimos, hay hỗ trợ những dự án indie (như phim A Real Pain chẳng hạn) đã thúc đẩy thêm tiếng nói của phụ nữ trong ngành điện ảnh đương thời.
Oscar không (có khả năng) nhìn thấy nhưng ta vẫn cổ vũ
Oscar dù đã nỗ lực, nhưng vẫn chưa hoàn hảo. Những người đứng đầu và hàng nghìn cử tri vẫn cứ nấn ná khi nhìn về câu chuyện của phụ nữ trên màn ảnh, cũng như những nhà làm phim nữ. Đến bao giờ họ mới có thể có những ánh nhìn về những người phụ nữ khác biệt trên màn ảnh, những diễn viên tài năng bên ngoài khuôn hình.
Một tác phẩm đầy bạo lực và nên thơ khác là Die My Love (tựa tiếng Việt: Em Sẽ Khử Anh) cũng bị Oscar “ngó lơ” một cách đáng tiếc. Phải chăng những cử tri của Oscar chưa thể chấp nhận được hình tượng người phụ nữ khác biệt, đầy nhục tính nhưng cũng chằng chịt những vết thương và nỗ lực chiến đấu được nhìn nhận đúng. Khả năng biến những khuôn hình chân thực và mộng mị đan xen của nữ đạo diễn Lynne Ramsay, màn hóa thân tuyệt vời của Jennifer Lawrence trong vai Grace chưa được nhìn nhận đúng lại càng khiến ta thêm một chút thất vọng.
Và tất nhiên, Eva Victor, bộ phim indie với ngân sách vỏn vẹn chỉ 1,5 triệu đô Sorry, Baby (Xin lỗi, Bé Cưng) lại mang đến những điều kỳ vĩ khác. Eva Victor cho thấy khả năng sáng tạo và sự nỗ lực, cũng như sự tự tin của một nhà làm phim nữ. Cô viết kịch bản, đạo diễn và đóng chính trong tác phẩm về hậu chấn thương tâm lý sau khi bị tấn công tình dục. Một bộ phim vừa đầy vụn vỡ vừa ấm áp, một tính nữ đa chiều đã không được Oscar để mắt đến.
Điều đáng tiếc ở đây không phải là Eva Victor khi lỡ các đề cử mà ở Oscar, khi họ đã không nhìn thấy những vẻ đẹp trong những nghệ sĩ nữ, trong những nhân vật và câu chuyện đầy tính nữ, một cách của riêng họ. Còn nhớ tại lễ trao giải Quả cầu vàng mới đây, chính Julia Roberts đã dành lời khen ngợi, và cho rằng Eva Victor là “người hùng” và khuyên rằng: "Nếu ai chưa xem, hãy xem Sorry, Baby ngay đi thôi!"
