Hạt ngọc trời nảy mầm ở vùng đất Tây Bắc

Nếp Tú Lệ còn được gọi bằng nhiều tên khác như Khẩu Nua, Mường Lùng hay Nếp Tan, là giống nếp truyền thống gắn bó lâu đời với cộng đồng người Thái. Giống nếp này chỉ thực sự đạt đến độ ngon trọn vẹn khi được trồng tại thung lũng Tú Lệ, nơi được bao bọc bởi ba ngọn núi Khau Phạ, Khau Thán và Khau Song. Địa hình khép kín, nguồn nước mát lành từ các khe suối đầu nguồn cùng lớp đất rừng màu mỡ đã tạo nên điều kiện thổ nhưỡng gần như lý tưởng, giúp hạt nếp hấp thụ tinh hoa đất trời một cách trọn vẹn.

Mỗi năm, Tú Lệ chỉ có một mùa nếp. Khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10, khi những thửa ruộng bậc thang chuyển sang sắc vàng rực rỡ, cũng là lúc nếp vào độ thu hoạch. Đây đồng thời là thời điểm cao điểm du lịch, khi du khách tìm về không chỉ để ngắm mùa lúa chín, mà còn để thưởng thức những món ăn được chế biến từ thứ “ngọc trời” này.

Kỹ thuật canh tác của người dân góp phần tạo nên phẩm vật

Tuy nhiên, thổ nhưỡng thuận lợi chỉ là một phần của câu chuyện. Để tạo nên hạt nếp Tú Lệ nổi tiếng, kỹ thuật canh tác đóng vai trò không kém phần quan trọng. Người dân nơi đây tuân thủ nghiêm ngặt thời vụ gieo cấy, thường gieo mạ từ cuối tháng 4 đến cuối tháng 5 và cấy vào khoảng cuối tháng 5 đến cuối tháng 6. Mạ phải đạt đúng độ tuổi, khoảng 25 - 30 ngày, khi cây có 6 - 7 lá thật, để đảm bảo khả năng sinh trưởng tốt và giữ được chất lượng hạt. Việc ngâm ủ thóc cũng được thực hiện tỉ mỉ, từ phơi hạt dưới nắng nhẹ, thay nước đều đặn để tránh chua, cho đến giữ độ ẩm thích hợp trong suốt quá trình ủ.

Nếp Tú Lệ không chịu thâm canh cao. Phân bón được sử dụng cân đối, ưu tiên phân chuồng hoai mục và bón theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây. Việc bón quá nhiều đạm bị xem là tối kỵ vì dễ khiến cây lúa đổ ngã, phát sinh sâu bệnh và làm giảm chất lượng hạt. Trên đồng ruộng, người dân cũng theo dõi sát sao các loại sâu bệnh thường gặp như sâu đục thân, rầy nâu, bệnh đạo ôn hay khô vằn, xử lý kịp thời bằng những biện pháp phù hợp để giữ cho ruộng lúa khỏe mạnh.

Khâu thu hoạch cũng góp phần quyết định chất lượng hạt nếp. Lúa chỉ được gặt khi khoảng 85 - 90% số hạt trên bông đã chín. Thay vì tuốt máy, nhiều gia đình vẫn giữ tập quán hái từng bông bằng lưỡi thép, mang về treo trên gác cho khô dần. Cách làm này giúp hạt nếp giữ được mùi thơm tự nhiên, độ dẻo cao và vị ngọt bùi đặc trưng.

Nâng tầm ẩm thực địa phương

Chính sự kết hợp hài hòa giữa thổ nhưỡng, khí hậu và kỹ thuật canh tác truyền đời đã tạo nên những hạt nếp Tú Lệ mẩy căng, bóng, khi đồ lên cho xôi dẻo lâu mà không nát, hạt tách rời chứ không dính bết. Khi nhai, hạt xôi như bật nhẹ, thoang thoảng hương lúa mới tạo cảm giác ngậy thơm rất riêng, khó có giống nếp nào sánh được.

Từ nếp Tú Lệ, người dân địa phương đã sáng tạo nên một kho tàng ẩm thực phong phú. Vào mùa lúa non, cốm Tú Lệ xuất hiện như món quà của đất trời, được dùng để nấu cháo cốm vịt hay cháo khẩu thang từ cốm già. Nếp cũng là nguyên liệu chính cho bánh chưng, bánh rợm, bánh dày, chè mật, chè đường hay cơm lam nướng ống tre. Xôi Tú Lệ có thể được chế biến thành xôi trắng thuần khiết hoặc xôi ngũ sắc, thường ăn kèm gà nướng Tây Bắc, thịt xiên lợn cắp nách, nhâm nhi cùng rượu cần, cuốc lủi, rượu táo mèo hay sâu chít ngâm rượu, đủ khiến thực khách “liêu xiêu” từ hương đến vị.

Không chỉ hiện diện trong bữa ăn thường ngày, nếp Tú Lệ còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng. Với người Thái, bánh chưng làm từ nếp cẩm, còn gọi là bánh chưng đen, là món không thể thiếu trong các dịp lễ Tết và cúng bái tổ tiên. Đĩa bánh chưng trên mâm cỗ không chỉ mang ý nghĩa ẩm thực, mà còn là biểu tượng của sự gắn kết giữa con người với đất đai và tổ tiên.

Xôi ngũ sắc cũng mang nhiều tầng ý nghĩa. Năm màu xanh, đỏ, tím, vàng, trắng được tạo từ các loại lá, củ, quả rừng, vừa an toàn, vừa mang hương vị tự nhiên. Có người lý giải năm màu tượng trưng cho thuyết âm dương ngũ hành, có người lại xem đó là biểu trưng cho tinh thần đoàn kết của các dân tộc cùng sinh sống tại Tú Lệ gồm Thái, Tày, Mông, Mường và Kinh. Dù theo cách lý giải nào, hạt nếp dẻo thơm vẫn là trung tâm kết nối, nơi tinh hoa đất trời, tri thức canh tác và đời sống văn hóa cùng hội tụ.

Có lẽ vì vậy, với nhiều du khách, nếp Tú Lệ không chỉ là một món ăn ngon, mà là ký ức về một vùng đất. Một khi đã nếm thử, hương vị ấy rất dễ khiến người ta nhớ như cách mà Tú Lệ lặng lẽ in dấu trong lòng những ai đã từng đi qua.