Có một câu chuyện người ta hay kể về Marilyn Monroe, rằng bà đặt làm giày với một chiếc gót cao hơn chiếc kia vài milimet. Chỉ vài milimet thôi, nhưng đủ để tạo ra bước đi wiggle đã trở thành tài sản văn hóa của cả một thế kỷ. Và người đã âm thầm tạo nên bí mật ấy chính là Salvatore Ferragamo, người thợ đóng giày đến từ vùng Campania nước Ý, người mà giới Hollywood gọi bằng cái tên trìu mến: "shoemaker of dreams" (người thợ làm giày từ những giấc mơ).

Marilyn Monroe chuyển từ Los Angeles đến New York vào năm 1954. Bà rời Hollywood như người ta rời một cuộc hôn nhân không còn tình yêu, với hành lý nhẹ nhàng hơn và kỳ vọng vào chính mình nhiều hơn. Năm ấy, Twentieth Century-Fox đang nắm hợp đồng có thể khiến bà gần như không thể làm việc cho bất kỳ hãng nào trong nhiều năm. Marilyn phản ứng bằng cách thành lập Marilyn Monroe Productions cùng nhiếp ảnh gia Milton Greene thành công ty sản xuất phim của riêng bà, tuyên bố chính thức ngày 7 tháng 1 năm 1955. Tờ Time gọi bà là “businesswoman sắc bén”. Báo Los Angeles Mirror ca ngợi đây là “một trong những chiến thắng vĩ đại nhất mà một diễn viên từng giành được”. Cùng năm đó, bà bắt đầu học Method Acting tại Actors Studio dưới sự hướng dẫn của Lee Strasberg, người sau này nhận xét rằng hai tài năng diễn xuất lớn nhất ông từng làm việc cùng là Marlon Brando và Marilyn Monroe.

Và cũng trong giai đoạn này, bà trở thành khách hàng thường xuyên tại cửa hàng Ferragamo trên phố Park Avenue. Marilyn mua giày theo cách bà yêu, nhiều, tha thiết và theo màu sắc. Bà mua cùng một kiểu giày bằng da màu kem, nâu và đen. Bà mua chúng rồi đặt thẳng từ Florence về theo đường bưu điện. Với Marilyn, Ferragamo là người hiểu đôi chân bà theo cách ít ai hiểu cả con người bà.

Để hiểu tại sao đôi giày với bà lại có trọng lượng như vậy, cần hiểu Hollywood vận hành như thế nào với phụ nữ vào thập niên 1940-50. Louis B. Mayer, người đồng sáng lập MGM, từng nói thẳng rằng ngôi sao được tạo ra theo công thức. Tiêu chí duy nhất là ngoại hình và ngoại hình đó có thể được chỉnh sửa, định hình rồi đưa vào khuôn. Phụ nữ trong hệ thống ấy là sản phẩm trước, là diễn viên sau, dĩ nhiên là chỉ khi họ được trao may mắn ấy.

Marilyn Monroe hiểu điều này từ rất sớm và bà dành phần lớn sự nghiệp chống lại nó bằng những cách mà người đời thường bỏ qua vì mải nhìn vào vẻ ngoài của bà. Nhà viết tiểu sử Lois Banner từng nhận xét rằng Monroe thường xuyên nhại lại chính địa vị biểu tượng tình dục của mình trong phim, rằng nhân vật “Marilyn Monroe” bà dựng lên là một nguyên mẫu xuất sắc, đứng giữa Mae West và Madonna trong truyền thống gender trickster của thế kỷ 20.

Còn Salvatore Ferragamo gọi Marilyn là “Venus”, không phải vì ông muốn tâng bốc một ngôi sao điện ảnh, mà vì trong triết học đóng giày của ông, Venus là người phụ nữ có đôi bàn chân cỡ sáu, mang vẻ đẹp rực rỡ bên ngoài nhưng bên trong lại là một tâm hồn giản dị đến ngạc nhiên, người luôn bị thế giới hiểu lầm vì họ chỉ nhìn thấy phần bề mặt. Ông viết điều này trong hồi ký của mình năm 1957 và nếu đọc lại hôm nay, người ta dễ dàng nhận ra ông đang viết về Marilyn Monroe như thể ông hiểu bà tường tận dù hai người chưa từng gặp nhau.

Sự kết nối giữa họ tồn tại hoàn toàn qua những đôi giày. Và qua đôi giày nữ, Ferragamo đã làm một điều mà rất ít nhà thiết kế thời đó dám làm khi coi sự thoải mái như vẻ đẹp của thiết kế.

Khi sang Mỹ vào đầu những năm 1910, Ferragamo nhanh chóng nhận ra một mâu thuẫn căn bản trong ngành giày đương thời, người ta tạo ra thứ đẹp mắt nhưng gây đau cho người mang. Ông phản ứng bằng cách ghi danh học giải phẫu học tại Đại học Southern California, nghiên cứu cách trọng lượng cơ thể phân bổ qua vòm bàn chân, tìm hiểu xương và cơ và điểm cân bằng. Từ những nghiên cứu đó, ông phát triển cấu trúc thép bên trong đế giày để nâng đỡ vòm chân. Một bằng sáng chế được trao cho ông, xuất phát từ khoa học, trong một ngành mà khoa học gần như vắng mặt.

Elegance and comfort are not incompatible," ông nói. "Whoever maintains the contrary simply doesn't know what he's talking about.

(Sự thanh lịch và sự thoải mái không hề mâu thuẫn nhau, và bất cứ ai giữ quan điểm ngược lại thì đơn giản là không biết mình đang nói gì.)

Câu nói ấy, vào giữa thế kỷ 20, là một tuyên ngôn thực sự. Thời trang phụ nữ vận hành trên nguyên tắc ngầm rằng vẻ đẹp và sự khó chịu đi liền nhau. Corset bó chặt, gót giày quá cao, chất liệu ngột ngạt, tất cả được biện minh bằng thẩm mỹ phục vụ cái nhìn từ bên ngoài. Ferragamo từ chối logic đó với độ kiên quyết mà ngành giày lúc bấy giờ xem là lập dị.

Chiếc gót 10 cm ông đặc biệt chế tác cho bà được làm từ nửa gỗ, nửa thép, được đăng ký bằng sáng chế riêng. Các cấu trúc kỹ thuật ấy đảm bảo rằng dù bước đi trên sân khấu hay trên phố New York, bàn chân của Marilyn luôn được nâng đỡ đúng cách. Trong thế giới thời trang thập niên 50, khi người phụ nữ thường xuyên được yêu cầu trông đẹp hơn là cảm thấy dễ chịu, đây là một cử chỉ đáng để người ta suy nghĩ.

Hai kiểu giày Ferragamo gắn liền tên tuổi Marilyn Monroe nhất là Filetia và Viatica, những chiếc pump mũi nhọn, gót nhọn, thiết kế tối giản đến mức gần như vô hình giữa vẻ ngoài rực rỡ của bà, nhưng lại có sức mạnh định hình toàn bộ dáng vóc của người mang. Viatica đã từng xuất hiện trong Some Like It Hot năm 1959, bộ phim mà cho đến nay vẫn được xem là một trong những màn trình diễn điện ảnh đỉnh cao nhất của Marilyn. Bước đi đó là của bà, chỉ của bà, tạo ra bởi cơ thể bà và cách bà muốn chiếm lĩnh không gian. Ferragamo tạo ra đôi giày để bà bước đi mà không đau, phần còn lại sẽ để Marilyn tự quyến rũ thế giới.

Nhưng trong tất cả những đôi giày Ferragamo mà Marilyn từng sở hữu, đôi được nhắc đến nhiều nhất lại là chiếc pump đỏ đính pha lê Swarovski làm riêng cho bà. Màu đỏ ấy mãnh liệt như chính cuộc đời bà và sự lấp lánh của từng viên pha lê gợi lên hình ảnh một người phụ nữ không bao giờ thực sự thuộc về bóng tối, cho dù bóng tối vẫn luôn lảng vảng đâu đó xung quanh.

Khi Maximilian Davis lên nắm quyền sáng tạo tại Ferragamo vào mùa xuân 2023, bộ sưu tập ra mắt của ông lấy cảm hứng trực tiếp từ những đôi giày Marilyn Monroe từng mang, đặc biệt là màu đỏ đặc trưng đã trở thành chữ ký mới của thương hiệu. Một người đàn ông trẻ đến từ thế hệ hoàn toàn khác, nhìn về quá khứ và thấy trong đó tất cả những gì ông muốn nói về tương lai của Ferragamo.

Marilyn Monroe qua đời vào tháng Tám năm 1962, ở tuổi 36. Salvatore Ferragamo mất trước bà hai năm, năm 1960, cũng không kịp biết rằng người phụ nữ ông gọi là Venus sẽ ra đi sớm đến vậy. Họ chưa bao giờ gặp nhau, chưa bao giờ ngồi cùng nhau trong một căn phòng, chưa bao giờ trao đổi một lời nào về những đôi giày đã trở thành sợi chỉ kết nối tên tuổi hai người mãi mãi.

Thế nhưng có lẽ đó chính là điều khiến câu chuyện này đẹp theo một cách rất đặc biệt. Trong thế giới thời trang, ta thường lãng mạn hóa những cuộc gặp gỡ, rằng nhà thiết kế nhìn thấy nàng thơ của mình và phép màu sẽ diễn ra. Marilyn và Ferragamo lại chứng minh điều ngược lại. Rằng sự hiểu biết sâu sắc nhất đôi khi tồn tại mà không cần một lời nói. Ferragamo mang theo niềm tin rằng bàn chân sẽ nói lên điều gì đó về con người họ và có lẽ ông đã “đọc vị” Marilyn theo cách đó, trước khi cần biết gì thêm về bà.

Give a girl the right pair of shoes and she'll conquer the world.

Bà đã nói đúng. Giày đẹp đã là điều dễ hiểu, bà còn cần những chiếc gót đủ vững để để thế giới nhìn vào và thấy sức mạnh thay vì sự mong manh. Và bà, đổi lại, đã làm cho những đôi giày ấy trở thành bất tử theo cái cách mà không nhà thiết kế nào có thể tự làm cho mình, bằng cách mang chúng như thể là một phần tất yếu tạo thành Marilyn.