Tôi không thể tưởng tượng được một cuộc đời mà không trở thành nghệ sĩ.

Vào ngày 14 tháng 8 năm 2026, thế giới nghệ thuật và thời trang dường như lỡ một nhịp đập khi thông tin nữ nghệ sĩ tiên phong Yayoi Kusama qua đời tại Tokyo, hưởng thọ 97 tuổi, được công bố. Hình ảnh người phụ nữ Á Đông bé nhỏ với mái tóc bob màu đỏ rực, luôn xuất hiện kiêu hãnh trong những bộ trang phục rực rỡ phủ kín họa tiết chấm bi, nay đã chính thức bước vào cõi vĩnh hằng. Thế nhưng, cho đến tận những ngày cuối cùng của sinh mệnh, “Nữ hoàng chấm bi” vẫn kiên trì cầm cọ, vắt kiệt những giọt sáng tạo cuối cùng để cống hiến cho nghệ thuật. Tuyên bố từ quỹ nghệ thuật của bà miêu tả một cách đầy trân trọng rằng, Kusama đã dành trọn vẹn cả một đời, không chừa lại bất cứ điều gì, để dâng hiến cho cái đẹp.

Sự ra đi của “Nữ hoàng chấm bi” để lại một khoảng trống lớn không thể lấp đầy, không chỉ trên những bức tường của các bảo tàng danh giá bậc nhất thế giới, mà còn trên những sàn diễn thời trang cao cấp, nơi di sản diệu kỳ của bà từng làm say đắm giới mộ điệu. Hôm nay, chúng ta không chỉ nói lời từ biệt với một huyền thoại, một biểu tượng văn hóa đại chúng vĩ đại của thế kỷ 20 và 21, mà còn là dịp để lặng mình nhìn lại một cuộc đời dấn thân đầy kiên cường. Đó là một chặng hành trình phi thường, nơi nghệ thuật trở thành phương thuốc nhiệm màu chữa lành những vết thương tâm trí, và thời trang vươn mình thành lăng kính vạn hoa rực rỡ, phản chiếu một tâm hồn chưa bao giờ chịu khuất phục trước số phận.

Nghệ thuật bắt nguồn từ những ảo ảnh nội tâm

Năm 1929, Yayoi Kusama sinh ra tại Matsumoto, tỉnh Nagano, trong một gia đình danh giá của địa phương. Bà là người con út và là cô con gái duy nhất. Nhưng tuổi thơ của Kusama không phải một khoảng thời gian êm đềm. Những bất đồng giữa cha mẹ cùng sự thiếu thốn về tình cảm khiến gia đình không trở thành nơi bà tìm thấy cảm giác an toàn. Đặc biệt, mẹ bà không ủng hộ việc con gái theo đuổi hội họa. Mỗi khi bắt gặp Kusama đang vẽ, bà thường lập tức lấy đi những bức tranh.

Năm 10 tuổi, những ảo giác kỳ lạ bắt đầu xuất hiện, bao trùm lấy thị giác và thính giác của cô bé Kusama. Đó là những bông hoa violet biết nói. Những họa tiết trên khăn trải bàn lan rộng lên tường, sàn nhà và cơ thể bà. Những ánh sáng trên bầu trời đêm như rơi xuống từ phía những ngọn núi. Thế giới thực và thế giới trong tâm trí dần hòa vào nhau. Với một đứa trẻ, những trải nghiệm ấy có thể là điều đáng sợ. Với Kusama, chúng về sau trở thành chất liệu của nghệ thuật. Sự cô độc và hoảng sợ đã thôi thúc bà cầm cọ.

Bà bắt đầu vẽ những gì mình nhìn thấy, những hình ảnh lặp đi lặp lại, những mạng lưới vô tận và đặc biệt là những chấm tròn. Cái mà thế giới sau này gọi là polka dots hay “chấm bi Kusama” ban đầu không phải một chiến lược thị giác. Nó là cách một cô bé đối diện với những thứ đang xảy ra bên trong mình.

Tuổi thơ của Kusama còn in dấu những năm tháng chiến tranh. Khi Thế chiến II diễn ra, bà được gửi đến làm việc tại một xưởng may, nơi sản xuất quần áo phục vụ cho chiến tranh. Những ký ức từ thời kỳ ấy - tiếng còi báo động thúc giục người dân sơ tán, tiếng bom nổ xen lẫn âm thanh của những chiếc máy bay chiến đấu xé ngang bầu trời đã trở thành những ám ảnh sâu đậm, theo bà trong suốt phần đời còn lại.

Cũng giống như cố đạo diễn Isao Takahata của Studio Ghibli, người từng đưa những ký ức chiến tranh của thế hệ mình vào những câu chuyện về mất mát và con người, Kusama không bao giờ thực sự rời khỏi những gì mình đã chứng kiến khi còn nhỏ. Chiến tranh, cùng với những trải nghiệm về cô độc và những ảo giác từ thời thơ ấu, dần trở thành một phần trong thế giới nội tâm của bà. Và nhiều năm sau, những ký ức ấy tiếp tục trở lại trong nghệ thuật như một cách Kusama đối diện với những điều từng khiến mình sợ hãi, đồng thời lưu giữ chúng bằng ngôn ngữ của riêng mình. Với Kusama, nghệ thuật là sự cứu rỗi khỏi những ảo ảnh bủa vây. Bà từng gọi sáng tạo là quá trình vượt qua nỗi sợ. Và nếu nhìn lại toàn bộ sự nghiệp của bà, có lẽ không quá lời khi nói rằng chính những ám ảnh từng khiến bà sợ hãi đã trở thành một trong những ngôn ngữ nghệ thuật có sức ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20 và 21.

Cuộc bứt phá tại New York và tiếng nói nữ quyền tiên phong

Năm 19 tuổi, bất chấp mọi rào cản và sự phản đối gay gắt từ gia đình, Yayoi Kusama đến Kyoto để theo đuổi con đường nghệ thuật chuyên nghiệp. Một bước ngoặt quan trọng đã đến khi bà biết đến Georgia O'Keeffe - nữ nghệ sĩ Mỹ nổi tiếng với những bức tranh hoa và phong cảnh mang tính biểu tượng. Kusama chủ động viết thư gửi kèm các tác phẩm của mình và đã may mắn nhận được hồi âm. Nhận ra tiềm năng to lớn của cô gái trẻ Nhật Bản, O'Keeffe đã khuyến khích bà đến Mỹ. Năm 1957, Kusama chính thức đặt chân đến New York, mang theo hành trang là 60 bộ kimono và khoảng 2.000 bức tranh để bắt đầu một cuộc dấn thân lịch sử.

Đó là một New York hoàn toàn khác biệt, nơi nghệ thuật đương đại đang chuyển mình mạnh mẽ và những quan niệm cũ về giới tính hay cơ thể liên tục bị thách thức. Với một nghệ sĩ trẻ đến từ Nhật Bản, thủ phủ này vừa là bệ phóng đầy cơ hội, vừa là một chiến trường khốc liệt. Lựa chọn không đứng ngoài cuộc, Kusama bắt đầu sáng tác với cường độ gần như cực đoan, có những thời điểm vùi mình làm việc liên tục 40–50 giờ. Những bức tranh của bà ngày càng bành trướng kích thước, từ những tấm toan canvas vươn ra phủ kín các bức tường khổng lồ, và cuối cùng là nuốt trọn toàn bộ không gian triển lãm.

Không dừng lại ở hội họa, bà còn táo bạo thử sức với điêu khắc mềm và các tác phẩm sắp đặt. Những tác phẩm mượn hình tượng cơ thể nam giới để tái cấu trúc không gian là lời khẳng định mạnh mẽ về lập trường giới tính của bà trong một thế giới nghệ thuật vốn bị thống trị bởi nam giới thời bấy giờ.

Nếu những chấm bi là dấu ấn thị giác dễ nhận biết nhất, thì tác phẩm kinh điển “Căn phòng Gương Vô cực” (Infinity Mirror Rooms) lại là nơi thế giới thực sự bước vào tâm trí của Kusama. Bằng sự kết hợp hoàn hảo giữa gương, ánh sáng và những chấm tròn, không gian như được nhân lên vô tận. Những điểm sáng lặp đi lặp lại như các tế bào đang phân chia, những hình ảnh phản chiếu không có điểm kết thúc khiến người xem mất đi cảm giác về kích thước. Họ không còn đơn giản là đứng trước một tác phẩm, mà đã trở thành một phần của nó, trở nên nhỏ bé trước một vũ trụ không có điểm tận cùng. Điều thú vị là ảo mộng không gian đẹp đến nghẹt thở ấy không hề xa rời những ảo giác mà Kusama từng trải qua thuở nhỏ. Nhưng thay vì trốn chạy hay chối bỏ, Kusama đã vỗ về những mảng tối trong tâm trí mình, dệt chúng thành một dải ngân hà tuyệt mỹ để chúng được tự do và kiêu hãnh tồn tại.

Sự Trở Về Của Kẻ Sáng Tạo Không Tuổi

Ngày nay, thật khó để hình dung một Yayoi Kusama lại không được cả thế giới xưng tụng. Thế nhưng, đằng sau ánh hào quang rực rỡ ấy là những nốt trầm đầy thử thách. Dù sở hữu một ngôn ngữ nghệ thuật độc tôn tại New York, Kusama từng trải qua những giai đoạn chật vật về tài chính và không nhận được sự công nhận thương mại tương xứng. Những màn trình diễn táo bạo của bà vấp phải sự e dè, quay lưng của giới nghệ thuật bảo thủ. Đến cuối thập niên 1960, khi chủ nghĩa tối giản vươn lên thành xu hướng thống trị, một nữ nghệ sĩ với phong cách bùng nổ như Kusama lại một lần nữa rơi vào thế cô lập.

Lựa chọn trở về quê hương Nhật Bản, bà phải đối mặt với ánh nhìn khắt khe của truyền thông lúc bấy giờ, khi họ cay nghiệt gán cho bà cái mác của một “nghệ sĩ thất bại”. Nhưng lịch sử nghệ thuật về sau đã chứng minh điều hoàn toàn ngược lại. Thay vì gục ngã trước những lời bình phẩm, Kusama chọn cách đáp trả bằng sức sáng tạo vô hạn. Bà mua một tòa nhà năm tầng tĩnh lặng cạnh viện điều dưỡng tâm thần để làm xưởng vẽ, tự nguyện lùi bước vào một cuộc đời khép kín, tránh xa mọi thị phi ồn ã.

Chuỗi ngày sau đó là một nhịp điệu luân phiên của sự thăng hoa: ban ngày bà đắm chìm trong cọ vẽ, ban đêm bà trở về viện điều dưỡng và trút bầu tâm sự qua những trang giấy. Trong suốt hơn hai thập kỷ kể từ những năm 1970, Kusama đã cho ra đời hơn 20 cuốn sách. Bà viết về tình yêu, dục tính, cái chết, sự cô độc và cả những trải nghiệm chắp vá của chính mình. Khả năng dùng từ ngữ để chạm đến tận cùng cảm xúc đã giúp tác phẩm The Hustler's Grotto of Christopher Street (Động trai bao phố Christopher) xuất sắc mang về cho bà Giải thưởng Văn học Trẻ thời đại Yasei Jidai lần thứ 10 vào năm 1983.

Điều này hé lộ một khía cạnh đầy chiều sâu thường bị che khuất bởi danh xưng “Nữ hoàng chấm bi”. Kusama chưa bao giờ chỉ là một họa sĩ.

Bà là một nghệ sĩ theo đúng nghĩa rộng lớn nhất, một tâm hồn không ngừng tìm kiếm những phương thức mới mẻ để phơi bày thế giới nội tâm rực rỡ của mình, như lời bộc bạch đầy mộc mạc: “Cho đến tận hôm nay, mỗi tác phẩm tôi tạo ra đều xuất phát từ tận đáy lòng”.

Chính sự tĩnh lặng và kiên định ấy đã dung dưỡng một ngọn lửa nghệ thuật bền bỉ, để rồi bước sang thập niên 80, thế giới một lần nữa phải nghiêng mình kính phục. Nếu chấm bi đại diện cho sự vô hạn, thì bí ngô lại là một trong những hình ảnh gần gũi và giàu tính cá nhân nhất trong thế giới của Kusama. Bà từng nói mình thích những quả bí ngô vì chúng “mũm mĩm và tinh nghịch”, trông mạnh mẽ nhưng thực ra lại rất đáng yêu. Những quả bí ngô màu vàng với những chấm đen, vì thế, dần trở thành một phần không thể tách rời khỏi di sản Kusama.

Ngoài ra, từ thập niên 1990, Kusama bắt đầu đưa những bông hoa đầy màu sắc vào nhiều tác phẩm điêu khắc ngoài trời. Từ Nhật Bản đến Pháp và Mỹ, những tác phẩm ấy xuất hiện trong các không gian công cộng như những sinh vật đến từ một thế giới khác. Và rồi chính Kusama cũng trở thành một phần của thế giới ấy. Mái tóc giả đỏ với phần mái bằng. Những bộ đồ vàng, đỏ, đen hoặc trắng phủ đầy chấm bi. Tất cả đều là sự phóng chiếu hoàn hảo cho cá tính độc bản và ý chí sống kiên cường của chính Yayoi Kusama.

Nàng thơ bất diệt của thế giới thời trang

Sự gắn kết của Yayoi Kusama với thời trang không phải là câu chuyện một sớm một chiều. Ngay từ tuổi thiếu niên, bà đã tự thiết kế quần áo. Đến thập niên 1960, Kusama thậm chí từng điều hành một công ty thời trang.Với bà, thời trang và nghệ thuật chưa bao giờ là hai thế giới tách biệt.

Mọi người thường cho rằng thời trang và nghệ thuật là hai thể loại hoàn toàn khác biệt, nhưng tôi chưa bao giờ tách rời chúng, Yayoi Kusama.

Có lẽ chính tư duy ấy đã khiến sự xuất hiện của Kusama trong thời trang đương đại trở nên tự nhiên đến vậy. Bởi trước khi các thương hiệu thời trang tìm đến bà, Kusama đã nhìn thấy thời trang như một phần của nghệ thuật.

Tư duy vượt thời đại này đã biến bà thành “nàng thơ” của giới thời trang cao cấp. Trái ngọt rực rỡ nhất phải kể đến cái bắt tay lịch sử với nhà mốt Louis Vuitton. Năm 2006, Marc Jacobs - khi đó là Giám đốc Sáng tạo thời trang nữ của Louis Vuitton - đến thăm studio của Kusama. Đó là lần đầu tiên hai tâm hồn nghệ thuật gặp nhau. Hai người đã trò chuyện rất lâu về cuộc sống, sự nghiệp và niềm đam mê sáng tạo. Kusama còn cho Jacobs xem một chiếc Louis Vuitton Speedy do chính tay bà vẽ.

Cuộc gặp ấy đặt nền móng cho một trong những màn giao thoa đáng nhớ nhất giữa nghệ thuật đương đại và thời trang xa xỉ. Năm 2012, Louis Vuitton và Yayoi Kusama chính thức giới thiệu bộ sưu tập hợp tác đầu tiên. Những chấm bi của Kusama phủ lên những biểu tượng kinh điển của Louis Vuitton, đưa một ngôn ngữ nghệ thuật vốn xuất phát từ những ám ảnh cá nhân vào thế giới thời trang đại chúng cao cấp.

Mười năm sau, tại show Louis Vuitton Pre-Fall 2023, những chấm bi nhiều màu một lần nữa xuất hiện trên các thiết kế và phụ kiện. Những quả cầu bạc lấy cảm hứng từ Narcissus Garden, những họa tiết Infinity Dots, những bông hoa đầy màu sắc và hình ảnh bí ngô được chuyển hóa thành các thiết kế trên Neverfull, Twist, Soft Trunk và nhiều sản phẩm khác.

Một cuộc đời không ngừng sáng tạo

Người ta có thể nhớ đến Yayoi Kusama qua vô vàn danh xưng rực rỡ: một nữ nghệ sĩ tiên phong, “Nữ hoàng chấm bi”, người kiến tạo những căn phòng vô cực, một vĩ nhân của nghệ thuật đương đại, hay nàng thơ bất diệt của thế giới thời trang. Thế nhưng, có lẽ chẳng mỹ từ nào lột tả trọn vẹn con người bà bằng chính lời bộc bạch: “Tôi không thể tưởng tượng một cuộc đời mà mình không trở thành nghệ sĩ”. Bà đã sống một cuộc đời vĩ đại để minh chứng cho điều đó, bền bỉ bước đi từ bóng tối của cô bé cuộn mình trong nỗi sợ hãi ảo giác đến hình ảnh người phụ nữ quả cảm mang hàng nghìn bức tranh đơn độc tiến về New York.

Từ một cái tên từng bị gắn mác thất bại vươn lên thành biểu tượng toàn cầu, từ những phòng tranh chật hẹp vươn tới các bảo tàng danh giá bậc nhất thế giới, từ những tấm toan canvas lấn sân sang văn chương, thời trang và văn hóa đại chúng, Kusama chưa bao giờ ngừng mở rộng biên giới vũ trụ của riêng mình. Đó cũng là lý do vì sao nghệ thuật của bà mang một sức sống mãnh liệt đến thế; bởi chúng không chỉ ca tụng cái đẹp, mà còn là tiếng vọng của nỗi sợ hãi, sự cô độc, cái chết, tình yêu, nhục cảm, vũ trụ bao la và trên hết là khát vọng sinh tồn rực cháy. Và minh chứng cho cuộc đời không ngừng sáng tạo là hàng loạt giải thưởng tên tuổi, bao gồm: giải Asahi (năm 2001), giải Ordre des Arts et des Lettres của Pháp (năm 2003) và giải thưởng Praemium Imperiale lần thứ 18 cho hội họa (năm 2006).

Những chấm bi của Kusama có thể lặp lại đến vô hạn, nhưng chặng hành trình của người tạo ra chúng lại tuân theo quy luật của thời gian. 97 năm là một nốt ngân dài trong bản hòa ca kiếp nhân sinh, nhưng đối với một tâm hồn luôn khao khát chạm tay tới cõi vô cực, có lẽ chừng ấy vẫn mãi là chưa đủ. Như bà từng chiêm nghiệm: “Giống như nghệ thuật, những tác phẩm thời trang tuyệt đẹp mang đến cho chúng ta cảm hứng và niềm vui, giúp chúng ta đấu tranh cùng cuộc sống”. Và Yayoi Kusama đã trọn vẹn dâng hiến cả một đời để làm chính điều đó: dùng nghệ thuật như một thứ vũ khí duy mỹ để bền bỉ đấu tranh, vỗ về và yêu lấy cuộc sống cho đến tận hơi thở cuối cùng.

Và giờ đây, xin cúi đầu tạm biệt bà, người phụ nữ kiên cường, người nghệ sĩ vĩnh cửu của cái đẹp.