Nửa đầu năm 2026, âm nhạc Việt liên tục xuất hiện những sản phẩm khai thác chất liệu dân gian và văn hóa bản địa như Nơi cổ tích lên ngôi (Đoàn Thúy Trang), Mối duyên vàng (Tuấn Cry), Mỹ điệu ca (MONO), Dân chơi dân ca (Phương Mỹ Chi)... Ngoài ra các single kết hợp MV được đầu tư lớn như Come My Way (Sơn Tùng M-TP), Lá ngọc cành vàng (Kiều Anh), Người ở đừng về (The Flob và Kiều Anh)…

Nhưng đây không còn đơn thuần là câu chuyện làm mới chất liệu dân gian. Nếu Folktronica bắt đầu từ cuộc gặp gỡ giữa folk và electronic thì Folktriotism đưa cuộc gặp ấy xa hơn, chạm vào căn tính, nguồn cội và cách một thế hệ nghệ sĩ nhìn về văn hóa của mình.

Từ sáng tạo đến truyền cảm hứng

Về mặt từ nguyên, “Folktronica” là sự kết hợp giữa Folk - yếu tố đại diện cho tính truyền thống, bản địa và Electronica - “lớp vỏ” hiện đại của nhạc điện tử. “Folktriotism” mở rộng cấu trúc ấy thêm một lớp nghĩa khi đặt chất liệu dân gian (folk) và phương thức biểu đạt đương đại bên cạnh tinh thần tự hào dân tộc (Patriotism) làm mạch cảm hứng.

Nếu Folktronica thiên về những thử nghiệm mang đậm dấu ấn cá nhân, nơi nghệ sĩ tìm cách làm mới chất liệu dân gian bằng cái “tôi” cá nhân thì Folktriotism mở rộng từ câu chuyện cá nhân sang một cảm thức của cái “ta” chung về quê hương, nguồn cội và văn hóa.

Folktronica đã xuất hiện từ lâu và là nhánh nhỏ của World Music. Thế nhưng, tại Việt Nam, dòng chảy mang màu sắc Folktriotism chỉ thực sự trở nên rõ nét từ năm 2025, sau loạt chuỗi sự kiện kỷ niệm lớn của Việt Nam vào năm 2025 như 50 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2025) và 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công (19/8/1945 - 19/8/2025) và Quốc khánh (2/9/1945 - 2/9/2025) Những dấu mốc ấy đưa lịch sử, văn hóa và niềm tự hào dân tộc trở lại mạnh mẽ trong đời sống đương đại.

Trong âm nhạc, cảm thức về niềm tự hào dân tộc được thể hiện vô cùng đa dạng, từ sự gắn bó với mảnh đất quê hương, sự trân trọng một lịch sử oai hùng đến hình dung về một tương lai nơi mỗi cá nhân đều góp phần tạo nên diện mạo đất nước

Bắc Bling của Hòa Minzy và Gái Nghệ của Hương Tràm là những ví dụ trực diện. Ở cả hai sản phẩm, những yếu tố văn hóa đặc trưng được len vào nhiều lớp, từ lời hát, hình ảnh đến cách thể hiện Từ một địa danh, những vùng miền khác nhau ở khắp mọi miền đất nước trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật, đủ gần gũi để người bản địa nhận ra mình nhưng cũng đủ mới mẻ để khơi gợi sự tò mò của những khán giả ở nơi khác.

Trong những sản phẩm gần đây của Sơn Tùng M-TP, Kiều Anh…, Ninh Bình cùng các chất liệu như tín ngưỡng thờ Mẫu, các lễ hội dân gian hay những loại hình nghệ thuật truyền thống cũng được đưa vào một không gian thị giác và âm thanh đương đại. Những lát cắt ấy góp thêm vào hình dung về một Việt Nam nhiều lớp, nơi mỗi vùng đất đều mang theo một bảng màu văn hóa riêng.

Đôi khi, niềm tự hào Folktriotism lại bắt đầu từ chính sự phong phú của những văn hóa bản địa. Album Dân chơi dân ca của Phương Mỹ Chi cho thấy rõ sự cởi mở ấy khi khai thác âm nhạc và văn hóa Khmer Nam Bộ trong Thiên đường với người thương, văn hóa Tây Nguyên trong Ưng cái bụng, văn hóa Tây Bắc trong Chọn mặt gửi vàng… Những ca khúc có thể bắt đầu từ cảm xúc cá nhân nhưng phía sau vẫn là một không gian văn hóa rộng lớn hơn, đa dạng hơn, nhiều màu sắc hơn và trải dài từ Bắc vào Nam.

Đọc thêm: “Lá ngọc cành vàng”: Dáng Việt từ lời ca nương

Hậu thuẫn đến từ thời đại

Bên cạnh khởi đầu trong một thời điểm đặc biệt, Folktriotism nổi bật còn nhờ những chuyển động rộng hơn của thời đại. Trong một thế giới toàn cầu hóa ngày càng phẳng, khi ranh giới giữa các nền văn hóa trở nên mờ dần, câu hỏi và nỗi trăn trở rằng mình là ai ngày càng trở nên rõ nét trong tâm thức của thế hệ trẻ. Với sự phát triển của công nghệ, tính chủ đạo và chủ lưu không còn là đích đến cuối cùng như giai đoạn trước, mà thay vào đó là sự trở về bên trong để nhìn thấy mình. Cũng vì lẽ đó, không có “đáp án” nào chuẩn xác hơn những sản phẩm nghệ thuật đậm đặc yếu tố bản địa, bởi chúng vừa phù hợp với yêu cầu thời đại nhưng cũng đồng thời giải đáp những truy vấn lớn rằng ta là ai, đến từ nơi đâu, sở hữu những câu chuyện gì… Đây có thể nói là yếu tố quan trọng nhất giúp Folktriotism trên đường trở thành dòng chủ lưu mới của âm nhạc Việt.

Và không chỉ nước ta, điều này cũng có thể thấy trên toàn thế giới qua lịch sử dài rộng của làn sóng Hallyu đến từ Hàn Quốc hay sự thành công của đế chế Bollywood đến từ Ấn Độ… Sau Đại dịch COVID-19, tính bản địa hóa ngày càng mạnh mẽ, khiến yếu tố này không ngừng được hậu thuẫn bởi các ông lớn từng chỉ tập trung đẩy mạnh văn hóa Âu - Mỹ. Đó là lý do mới đây Viện Hàn lâm Khoa học và Thu âm Mỹ vừa bổ sung hạng mục “Trình diễn nhạc Pop châu Á xuất sắc nhất” kể từ lần tổ chức năm 2027 của giải Grammy, cũng như Netflix không ngại đầu tư cho các sản phẩm được “cá nhân hóa” ở từng thị trường… Với sự hiệp lực từ cả bên trong cũng như bên ngoài, không quá khó hiểu vì sao Folktriotism ngày càng được yêu thích.

Bên cạnh đó, việc sống trong một thời đại tràn ngập các sản phẩm đồng nhất được sản xuất bởi trí tuệ nhân tạo cũng góp phần thúc đẩy sự phản kháng ngầm, nơi đại chúng ngày càng quan tâm và yêu thích các sản phẩm do con người tạo ra hơn bao giờ hết. Khi ấy, âm nhạc bản địa bất ngờ trở thành “nơi chốn” được thế hệ trẻ tìm về, bởi là dòng chảy được gìn giữ, truyền thừa, không ngừng tiếp biến suốt hàng thế kỷ. Nói dễ hiểu hơn, ta có thể yêu cầu các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra một bản nhạc Pop thật đại chúng, một bản Rock bắt tai hay một ca khúc Country xu hướng, nhưng để tạo ra một sản phẩm Folktriotism có giá trị và đời sống riêng, thì đó là điều không hề dễ dàng bởi tính bản địa gắn chặt với DNA của từng nghệ sĩ và khán giả thụ hưởng, mà nếu không hiểu, sẽ không làm được.

Thận trọng nhưng không sợ hãi

Sự phát triển của Folktriotism trong tương lai gần là điều có cơ sở. Nhưng để đi xa, dòng chảy này không thể chỉ dựa vào việc đưa chất liệu dân gian vào những sản phẩm đương đại. Văn hóa vốn luôn vận động và tiếp biến, mở ra nhiều khoảng trống cho sáng tạo nhưng cũng đặt ra yêu cầu cầu đầu tư, nghiên cứu và khai thác thật sự cẩn trọng cũng như kỹ càng. Ranh giới giữa làm mới và làm sai, giữa tiếp biến và chiếm dụng văn hóa vì thế cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Tuy vậy, sự cẩn trọng không nên trở thành lý do khiến nghệ sĩ ngại bước vào “địa hạt” văn hóa. Trong buổi ra mắt dự án Dân chơi dân ca mới đây, Phương Mỹ Chi cũng đã nêu bật được chính điều này khi bộc bạch rằng: “Tôi muốn làm văn hóa với sự cẩn trọng nhưng không phải là sự sợ hãi”.

Để dự án đi đúng hướng, cô và ê-kíp đã tham vấn một hội đồng nghệ thuật gồm các nghệ nhân và nhà nghiên cứu, nhằm hiểu rõ hơn những chất liệu được sử dụng và đặt chúng vào đúng bối cảnh. Cách tiếp cận ấy cho thấy nghiên cứu không nhất thiết phải giới hạn sáng tạo. Ngược lại, hiểu đủ sâu có thể giúp nghệ sĩ tự tin hơn khi đưa văn hóa truyền thống vào ngôn ngữ đương đại.

Với Dân chơi dân ca, Phương Mỹ Chi cũng không đặt mục tiêu khiến khán giả phải lập tức nhận biết đây là làn điệu nào hay thuộc vùng văn hóa nào. Điều cô kỳ vọng là âm nhạc có thể khơi lên sự tò mò, để sau khi yêu thích một ca khúc, người nghe chủ động tìm hiểu câu chuyện phía sau nó.

Nhìn rộng hơn, đó cũng có thể là hướng đi của Folktriotism, để âm nhạc trở thành cánh cửa đưa người nghe đến gần hơn với nguồn cội, qua đó giúp thế hệ hôm nay nhận diện và kể lại câu chuyện văn hóa của chính mình.