Ngày Quốc tế Bảo tàng (18/5) vừa qua mang một chương ý nghĩa đặc biệt khi đánh dấu cột mốc 80 năm hành trình của Hội đồng Quốc tế các Bảo tàng (ICOM). Trong bối cảnh toàn cầu có nhiều biến động, ICOM đã lựa chọn một chủ đề mang tính thời sự và nhân văn cho ngày lễ năm nay: “Museums Uniting a Divided World” (Bảo tàng hàn gắn một thế giới phân rã). Bảo tàng vì thế không còn chỉ là nơi lưu giữ những gì đã qua, mà được định vị như một cầu nối hòa bình, đóng vai trò quan trọng trong việc xoa dịu những xung đột căng thẳng, kết nối sắc tộc và thu hẹp khoảng cách giữa các thế hệ.

Điểm chạm của triết lý này đồng điệu một cách kỳ lạ với những gì đang diễn ra tại các bảo tàng Việt Nam. Là một dân tộc từng đi qua những đổ vỡ của chiến tranh để kiến tạo hòa bình, chúng ta hiểu hơn ai hết sức mạnh của sự kết nối và hành trình gian nan để chữa lành. Sự thấu hiểu đó đang âm thầm thay đổi cách chúng ta làm bảo tàng ngày nay. Các không gian trưng bày không còn gói gọn trong những tư liệu lịch sử tĩnh lặng. Thay vào đó, chúng tự khoác lên mình sứ mệnh hàn gắn những rạn nứt giữa con người với thiên nhiên, giữa truyền thống với tương lai, giữa nội tâm duy mỹ với thế giới bên ngoài.

Bảo tàng Gốm sứ Minh Long

Địa chỉ: Số 333 Đường Hưng Định 24, Khu Phố Hưng Lộc, Phường Thuận An, TP.HCM.

Không gian này được xây dựng nhằm hệ thống hóa và nâng tầm chặng đường phát triển của gốm sứ Nam Bộ suốt hơn nửa thế kỷ qua. Bước vào đây, khách tham quan sẽ bị thu hút bởi hệ thống ánh sáng chuyên biệt, phản chiếu chính xác màu men, độ bóng và kỹ nghệ chế tác công phu trên từng hiện vật. Tại đây lưu giữ nhiều tác phẩm gốm sứ độc bản, đạt độ tinh xảo cao về kỹ thuật nung và chế tác. Tiêu biểu là các bức phù điêu gốm kích thước lớn, bộ đèn chùm bằng sứ nặng hơn 3 tấn và các dòng sứ vẽ vàng. Đặc biệt, kỹ thuật chế tác thủ công được thể hiện qua các mô hình hoa sứ nắn tay có độ mỏng và chi tiết mô phỏng chính xác phom dáng của chúng trong tự nhiên. Bên cạnh không gian trưng bày để tôn vinh làng nghề, bảo tàng có sở hữu một sân khấu biểu diễn với dàn nhạc cụ được làm hoàn toàn bằng sứ vô cùng độc đáo.

Giữa lúc dòng chảy công nghiệp hóa khiến nhiều giá trị truyền thống bị mai một, Bảo tàng Gốm sứ Minh Long xuất hiện như một cầu nối giữ gìn mạch nguồn văn hóa. Đất và lửa vốn là những yếu tố nguyên thủy nhất của nền văn minh, nay được tôn vinh bằng công nghệ vách kính siêu trong và kỹ nghệ nung gốm tinh xảo. Nơi đây chính là minh chứng cho thấy rằng di sản của cha ông không hề lỗi thời, mà hoàn toàn có thể tái sinh trong một hình hài duy mỹ và sang trọng, giúp thế hệ trẻ hôm nay tìm lại niềm tự hào và sợi dây kết nối với cội nguồn.

Bảo tàng Thế giới Cà phê

Địa chỉ: Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phuờng Buôn Ma Thuột, Tỉnh Đắk Lắk.

Giữa vùng đất đại ngàn Buôn Ma Thuột, công trình hiện lên với những khối nhà uốn lượn theo triền đồi, kết hợp nhịp nhàng giữa đường nét mái nhà rông, nhà dài Tây Nguyên và tư duy hình học hiện đại. Bảo tàng sử dụng các vật liệu bản địa như bê tông trần, gỗ và đá bazan. Đây là mô hình bảo tàng sống (Living Museum) chú trọng yếu tố trải nghiệm giác quan. Không gian trưng bày tích hợp giữa hương vị thực tế, âm thanh tự nhiên và tư liệu hình ảnh. Nơi đây hiện lưu giữ hơn 10.000 hiện vật từ bộ sưu tập của Jens Burg (Đức), tái hiện chuỗi tiến trình lịch sử cà phê từ công cụ thô sơ phương Đông đến máy móc cơ khí phương Tây.

Cà phê từ lâu đã là một thứ ngôn ngữ không biên giới, là chất xúc tác cho những cuộc hội thoại trên toàn cầu. Qua việc phân tách dòng chảy lịch sử ấy thành ba nền văn minh: Ottoman, Roman và Thiền, bảo tàng đã hóa giải những khác biệt về địa lý để đưa tất cả về một điểm chung của sự thưởng thức và kết nối. Đặc biệt, khái niệm “Cà phê Thiền” do Việt Nam định hình chính là lời giải cho một thế giới đang phân rã: hướng con người quay về với sự tĩnh lặng bên trong để thấu hiểu chính mình và bao dung với thế giới xung quanh.

Bảo tàng Hải dương học

Địa chỉ: Số 1 Cầu Đá, Phường Nha Trang, Tỉnh Khánh Hòa.

Trong một thế giới đang đối mặt với khủng hoảng khí hậu và sự suy thoái của hệ sinh thái biển, Bảo tàng Hải dương học đóng vai trò như một không gian giáo dục nhằm xoa dịu mối quan hệ căng thẳng giữa con người và đại dương. Việc ngắm nhìn một bộ xương khổng lồ hay một loài thú biển bên bờ tuyệt chủng không còn dừng lại ở câu chuyện khoa học, mà trở thành lời nhắc nhở con người về việc ngừng khai thác quá mức để quay về bảo vệ biển cả.

Thành lập từ năm 1922, đây là một trong những trung tâm nghiên cứu và lưu trữ sinh học biển lâu đời nhất khu vực, lưu giữ hơn 23.000 mẫu vật của 5.000 loài sinh vật biển và nước ngọt. Trải nghiệm tại đây được mở rộng khi lối đi dẫn lối người xem vào một hệ thống hầm kiên cố thời Pháp thuộc, nay được cải tạo thành đường hầm xuyên lòng núi với những bể kính lớn mô phỏng đời sống sinh vật dưới đáy biển sâu. Bên cạnh các khu mẫu vật ngâm formol truyền thống, viện vận hành các hệ thống hồ nuôi thuần hóa để bảo tồn và trưng bày sinh vật sống như san hô, hải quỳ và rùa biển. Chiếm trọn tâm điểm của không gian trưng bày là những bộ mẫu vật có kích thước ấn tượng, từ mẫu cá cúi (Dugong) quý hiếm, cho đến bộ xương cá voi lưng gù khổng lồ dài gần 18 mét được phục dựng nguyên vẹn. Đặc biệt, khu trưng bày Hoàng Sa - Trường Sa mở ra không gian đối thoại hòa bình, dùng tiếng nói của khoa học để khẳng định chủ quyền lãnh thổ, từ đó kết nối tình yêu biển đảo sâu sắc qua nhiều thế hệ.

Bảo Tàng Nghệ Thuật Đương Đại Lebadang Memory Space

Địa chỉ: Thôn Kim Sơn, Phường Thủy Xuân, Thành phố Huế.

Sự phân rã của thế giới đôi khi không nằm ở những xung đột vĩ mô, mà bắt nguồn từ chính sự cô độc và bất ổn trong tâm lý của mỗi cá nhân thời đại số. Trong bối cảnh đó, bảo tàng Lebadang Memory Space với ngôn ngữ kiến trúc hòa quyện vào thiên nhiên xứ Huế, đóng vai trò như một chốn trú ẩn để chữa lành. Đường hầm nghệ thuật dưới lòng đất hay khu vườn ánh sáng trên cao không còn là những điểm check-in thông thường, mà trở thành nơi con người chủ động ngắt kết nối với những áp lực thực tại. Tại đây, nghệ thuật được sử dụng như một chiếc gương soi để mỗi người tự đối thoại với chính mình, xoa dịu những tổn thương và tìm lại sự cân bằng cho tâm hồn.

Trải rộng trên diện tích 16.000 m² giữa vùng đồi xứ Huế, tổ hợp không gian này được xây dựng nhằm lưu giữ và tái hiện trọn vẹn sự nghiệp của danh họa Lê Bá Đảng. Tòa nhà trưng bày chính mang sắc trắng tối giản, với những hình khối cấu trúc được mô phỏng trực tiếp từ một tác phẩm cắt giấy thủ công (paper-cut) của cố họa sĩ, tạo nên sự đồng bộ tuyệt đối giữa kiến trúc và nghệ thuật. Bước lên tầng thượng, người xem sẽ gặp một khu vườn điêu khắc bằng thép không gỉ thực hiện bằng kỹ thuật cắt rỗng. Điểm đắt giá của không gian này là sự tương tác liên tục với tự nhiên, khi hướng nắng và góc đổ bóng của các khối thép thay đổi theo từng khắc trong ngày, tạo nên những cấu trúc thị giác chuyển động không ngừng trên mặt sàn. Đi ngược xuống lòng đồi, một hệ thống đường hầm dài 50 mét hiện ra trong ánh sáng dịu nhẹ, là nơi lưu giữ các tác phẩm đồ họa và điêu khắc nhỏ, được bao bọc bởi khuôn viên cây xanh tĩnh lặng.

Trung tâm Vũ trụ Việt Nam

Địa chỉ: Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Hà Nội.

Nếu những bảo tàng khác giữ chân ta lại với mặt đất và quá khứ, thì Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) lại mở ra một góc nhìn vị lai độc đáo. Từ góc nhìn vũ trụ, mọi ranh giới địa lý, sắc tộc trên Trái Đất đều biến mất, chỉ còn lại một hành tinh xanh duy nhất cần được bảo vệ.

Là bảo tàng chuyên ngành về thiên văn và công nghệ không gian quy mô lớn đầu tiên tại Việt Nam, nơi đây dẫn dắt người xem bước vào một hành trình vượt thời gian và khoảng cách, bắt đầu từ các phương pháp quan sát bầu trời thời cổ đại cho đến các mô hình vệ tinh hiện đại do kỹ sư Việt Nam tham gia chế tạo như MicroDragon hay LOTUSat-1. Tại đây còn sở hữu phòng chiếu hình vũ trụ mái vòm 3D (Planetarium) có đường kính 12 mét. Phòng được trang bị hệ thống máy chiếu độ phân giải cao, mô phỏng trực quan chuyển động của các thiên thể, các chòm sao và hiện tượng thiên văn học, phục vụ cho cả mục đích phổ biến kiến thức lẫn tham quan trải nghiệm. Đi sâu vào khu vực nghiên cứu, đài thiên văn quang học với kính viễn vọng cỡ lớn mang đến một trải nghiệm thực tế trong việc thu nhận dữ liệu thời tiết vũ trụ, biến không gian giáo dục STEM này thành nơi khơi gợi tư duy khoa học mạnh mẽ cho thế hệ kế thừa.