Kể từ chiều 11/6, câu hỏi xuất hiện trong đề thi tốt nghiệp THPT 2026 môn Ngữ văn đã tạo ra nhiều cuộc tranh luận sôi nổi. Có người xem đây là lời nhắc về tinh thần đổi mới sáng tạo trong thời đại công nghệ. Có người băn khoăn về việc sử dụng tên của một doanh nhân nước ngoài để nói về khát vọng của người trẻ Việt Nam.

Nhưng có lẽ điều thú vị nhất không nằm ở Steve Jobs. Nó nằm ở một thói quen lâu đời hơn nhiều của con người. Mỗi khi đứng trước một khát vọng chưa có tên gọi, một tương lai chưa thành hình, chúng ta thường tìm đến những biểu tượng quen thuộc để gọi tên nó.

Dùng ngôn ngữ quá khứ để gọi tên tương lai

Mỗi khi một điều gì đó mới xuất hiện, xã hội dường như luôn tìm kiếm những hình ảnh quen thuộc để gọi tên nó. Những nghệ sĩ mới thường được giới thiệu như “Taylor Swift tiếp theo”. Những công ty công nghệ mới dễ được gọi là “Netflix của lĩnh vực này” hay “Uber của ngành kia”. Những nhà sáng lập trẻ đôi khi trở thành “Steve Jobs mới”.

Thoạt nhìn, đó chỉ là một cách nói thuận tiện giúp công chúng dễ hình dung. Nhưng phía sau những phép so sánh ấy là một xu hướng quen thuộc hơn nhiều. Mỗi khi đứng trước một điều chưa có tiền lệ, con người thường tìm đến những hình mẫu đã quen thuộc để hiểu về nó.

Lịch sử của đổi mới sáng tạo đầy những ví dụ như vậy. Những chiếc ô tô đầu tiên từng được mô tả như những “cỗ xe ngựa không cần ngựa”. Điện ảnh thuở sơ khai được xem như một dạng sân khấu được ghi lại bằng công nghệ. Internet từng được ví như một thư viện khổng lồ. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo tiếp tục được gọi là một “bộ não mới”, dù ngay cả những người tạo ra nó cũng chưa hoàn toàn thống nhất về việc nó thực sự là gì.

Có lẽ mọi thế hệ đều phải vay mượn ngôn ngữ của thời đại mình để kể câu chuyện về một thế giới đang hình thành.

Đọc thêm: Hành trình 384.400 cây số của một trái tim Việt

Tại sao lại là Steve Jobs?

Nếu mục tiêu là khơi gợi khát vọng của người trẻ Việt Nam, câu hỏi “tại sao phải là Steve Jobs?” dường như không quá khó hiểu. Bởi đằng sau tranh luận về một cái tên thực chất là câu chuyện về những biểu tượng mà xã hội lựa chọn để đại diện cho tương lai.

Theo nghĩa đó, “Steve Jobs Việt Nam” không hẳn nói về một con người cụ thể. Nó là cách gọi tắt cho một tập hợp những phẩm chất mà thời đại công nghệ đặc biệt coi trọng như khả năng đổi mới, tư duy đột phá, năng lực tạo ra sản phẩm có thể thay đổi cách hàng triệu người sống, làm việc và giao tiếp.

Một xã hội lựa chọn tôn vinh ai cũng phần nào cho thấy xã hội ấy muốn trở thành điều gì. Trong những giai đoạn công nghiệp hóa, các nhà phát minh trở thành hình mẫu được ngưỡng mộ. Trong thời kỳ toàn cầu hóa, sự chú ý chuyển sang những doanh nhân xây dựng các đế chế kinh doanh xuyên biên giới. Còn trong thời đại công nghệ, những nhà sáng lập có khả năng định hình ngày mai trở thành đại diện cho khát vọng phát triển.

Vì thế, điều đáng chú ý không hẳn là Steve Jobs là người Mỹ. Điều đáng chú ý hơn là khi nói về đổi mới sáng tạo ở quy mô đủ lớn để thay đổi thế giới, cái tên xuất hiện trong trí tưởng tượng tập thể của nhiều người vẫn là Steve Jobs.

Nhưng cũng chính ở đây xuất hiện một nghịch lý thú vị. Những con người được dùng để hình dung tương lai hôm nay thường là những người từng không giống bất kỳ hình mẫu nào của ngày hôm qua. Steve Jobs không trở thành biểu tượng vì ông là phiên bản tiếp theo của một ai khác. Ông trở thành điểm tham chiếu vì đã tạo ra một cách nhìn mới đến mức những thế hệ sau phải dùng tên ông như một đơn vị so sánh.

Nhưng chính điều đó cũng làm nổi bật một nghịch lý khác. Nếu đổi mới sáng tạo là mở ra những con đường chưa từng tồn tại, tại sao đích đến cuối cùng lại được mô tả bằng tên của một người đã có sẵn? Nói cách khác, khát vọng về những người trẻ có thể thay đổi thế giới là điều dễ đồng thuận. Điều gây tranh luận nằm ở chỗ liệu một xã hội có nên hình dung những điều phía trước của mình thông qua một biểu tượng ngoại quốc hay nên bắt đầu xây dựng những hình mẫu của riêng mình.

Tương lai được nuôi dưỡng bằng điều gì?

Có lẽ đây cũng là lý do câu hỏi trong đề thi trở nên đáng suy ngẫm hơn vẻ bề ngoài của nó. Bởi câu hỏi thực chất không chỉ hướng đến những cá nhân xuất chúng. Nó cũng đặt ra vấn đề về những điều kiện cho phép các cá nhân ấy xuất hiện.

Trong nhiều thập kỷ, thế giới thường kể những câu chuyện thành công bằng tên của một con người. Nhưng đằng sau mỗi cái tên nổi bật luôn là những yếu tố ít được nhắc đến hơn. Một nền giáo dục khuyến khích đặt câu hỏi. Những môi trường chấp nhận thử nghiệm. Những cộng đồng sẵn sàng tranh luận với các ý tưởng mới. Và cả quyền được thất bại mà không bị loại khỏi cuộc chơi.

Theo nghĩa đó, câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” không chỉ là câu hỏi về tài năng. Nó còn là câu hỏi về loại môi trường mà một xã hội lựa chọn để nuôi dưỡng tài năng. Bởi những ý tưởng có khả năng thay đổi tương lai hiếm khi xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Chúng thường là sản phẩm của những hệ sinh thái cho phép sự tò mò, khác biệt và thử nghiệm được tồn tại đủ lâu để phát triển.

Có lẽ đó mới là điều đáng chú ý nhất đằng sau cuộc tranh luận. Một xã hội không thể tạo ra biểu tượng bằng cách tìm kiếm một biểu tượng. Nó chỉ có thể tạo ra những điều kiện để các ý tưởng mới được xuất hiện, được thử nghiệm và được trưởng thành.

Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo ngày càng được xem là động lực cho tăng trưởng, câu hỏi về những “Steve Jobs Việt Nam” vì thế không chỉ dành cho người trẻ. Nó cũng là câu hỏi về giáo dục, về môi trường kinh doanh, về cách một quốc gia đối xử với sự khác biệt và đầu tư cho những ý tưởng còn chưa chứng minh được giá trị của mình.

Và biết đâu, điều đáng mong đợi nhất không phải là tìm ra một phiên bản Việt Nam của Steve Jobs. Mà là xây dựng một môi trường nơi những ý tưởng mới có cơ hội được thử nghiệm, thất bại và trưởng thành. Bởi những biểu tượng của tương lai thường không được tạo ra từ những phép so sánh. Chúng được tạo ra từ những điều trước đó chưa từng có tên gọi.