Người Việt có nhiều cách gọi ngày đầu năm mới theo lịch mặt trăng (âm lịch) và văn minh nông nghiệp: Tết Nguyên đán, Tết cổ truyền, Tết âm lịch, Tết ta, Tết cả, Tết nhất hoặc đơn giản mà bao hàm cả tâm trạng của mọi người Việt - Tết. Ngay trong những cách gọi ấy đã cho thấy những diễn giải khác nhau. Và ứng với mỗi cách gọi là những hàm ẩn sâu sắc về dịp Tết - thời khắc đầu tiên, quan trọng nhất trong một năm.

Tết Nguyên đán hàm ý thời kỳ rạng đông bắt đầu, là tiết đầu tiên của năm mới. Tết cổ truyền gợi đến một chiều dài lịch sử được truyền thừa, tiếp nối. Tết ta dùng để phân biệt Tết của người Việt với các nền văn hóa khác. Dù gọi bằng tên nào, Tết vẫn là một dịp hội hè, như nhận định của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên, bao trùm một chiều dài về thời gian, không gian, văn hóa và lịch sử. Nhà văn, nhà nghiên cứu Trương Quý gọi Tết là “phiên bản nguồn cội đậm đặc nhất”.

Ăn Tết kiểu người Việt

Ăn Tết kiểu người Việt, trước hết, là hướng về nguồn cội. Dù là Tết xưa hay Tết nay, người Việt luôn hướng về các tiền nhân, ông bà tổ tiên. Đó là mạch nguồn không bao giờ đứt gãy, dù xã hội phát triển và nhiều phong tục có thể mai một theo thời gian. Tết vì thế là dịp để người Việt “ôn cố tri tân”, nhắc nhở về gốc gác và căn tính của mình; cũng là dịp để đoàn tụ, xum vầy, để người đi xa trở về với gia đình và quê hương.

Ăn Tết kiểu người Việt bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp - ông Táo chầu trời, khi mỗi gia đình quét tước, dọn dẹp và khang trang lại nhà cửa. Không chỉ mang ý nghĩa làm mới không gian sống, đó còn là cách người Việt sắp xếp lại những bộn bề của một năm đã qua, gác lại chuyện cũ để đón chào năm mới. Người Việt thích chưng hoa lá, cây cảnh trong ba ngày Tết. Một cành đào, một cây mai hay những loài hoa khác đều làm sáng bừng ngôi nhà, gợi lên ý niệm sinh sôi nảy nở, kết nụ đơm hoa đầy sức sống trong những ngày đầu năm.

Ăn Tết kiểu người Việt còn là “Ngày 30 Tết thịt treo trong nhà”, là một bữa tiệc thịnh soạn với nền ẩm thực đặc sắc. Không phải ngẫu nhiên mà người Việt gọi là ăn Tết, bởi đó là quãng thời gian của đoàn viên, nghỉ ngơi, vui chơi và đặc biệt là ăn uống. Bánh chưng, bánh tét nhắc nhớ truyền thuyết lập nước; dưa hành, dưa món, củ kiệu tuy đơn sơ nhưng trở thành những nét tinh tế của ẩm thực Tết. Miền Bắc chuộng thịt đông, trong khi mâm cơm Tết của người miền Nam không thể thiếu thịt kho hột vịt. Những món ăn trên mâm cỗ ngày Tết tự thân đã kể nên những câu chuyện, từ truyền thuyết xa xưa đến cảm thức của đời sống đương đại.

Ăn Tết kiểu người Việt còn là “Tháng Giêng là tháng ăn chơi/ Tháng Hai trồng cải, trồng khoai, trồng cà”, là mùa lễ hội rộn ràng của mùa xuân. Việt Nam có khoảng 9.000 lễ hội, tập trung chủ yếu vào mùa xuân. Người Việt có phong tục du xuân chúc Tết, xuất hành đến đền chùa thắp hương, hái lộc. Người xưa cố kết cộng đồng từ những sinh hoạt lễ hội ấy, khi nông nhàn con người lại quây quần vui chơi “đúng điệu”, đến mức “chơi xuân đâu biết xuân chăng tá” (Hồ Xuân Hương), hay “mẹ bảo ngày xuân đã cạn ngày” (Nguyễn Bính).

Ăn Tết kiểu người Việt còn là sự hân hoan trong tâm hồn, là những hy vọng mới được mở ra. Như nhà văn Paulo Coelho từng viết: “Hy vọng mang lại ý nghĩa cho cuộc đời. Sự hồi hộp và không chắc chắn về việc liệu giấc mơ có trở thành hiện thực hay không tạo nên sự thú vị của cuộc sống, khiến mỗi bước trên hành trình trở nên đáng giá”.

Dù có đổi thay, “chất” Tết Việt vẫn luôn còn đó

Ăn Tết ngày nay đã được giản lược theo xu hướng đơn giản, không còn “mâm cao cỗ đầy” như trước. Các phương tiện giải trí hiện đại cũng góp phần dịch chuyển cách ăn Tết của người Việt. Những hình thức du xuân được kết hợp với du lịch, khám phá; thay vì tham gia các lễ hội truyền thống trong không gian đậm đặc văn hóa, nhiều người lựa chọn thưởng thức các lễ hội âm nhạc countdown trước giao thừa hoặc ra rạp xem phim dịp đầu năm.

Trong hai thập kỷ gần đây, Tết gắn liền với các phương tiện giải trí nhiều hơn. Ngày xuân, ai cũng có nhu cầu được vui vẻ, phấn khởi nên các chương trình hài Tết đặc biệt được ưa chuộng. Dẫu vậy, gu thưởng thức hài Tết ở mỗi miền lại khác nhau. Những chương trình như Táo quân, Gala Cười hay 7 Nụ Cười Xuân... đã trở thành món ăn tinh thần quen thuộc của người Việt hiện đại.

Người Việt trẻ ngày nay cũng có thói quen ra rạp xem phim mỗi dịp Tết. Vì thế, nhiều bộ phim “bom tấn” được lựa chọn ra mắt vào đầu năm, tạo nên một mùa phim Tết sôi động. Không ít tác phẩm đạt kỷ lục doanh thu phòng vé Việt Nam chính là những bộ phim Tết được khán giả yêu thích, góp phần hình thành một thị trường điện ảnh giàu sức hút và được công chúng ngóng chờ.

Nhạc Tết cũng trở thành một dấu ấn đáng kể trong những năm gần đây. Những ca khúc quen thuộc như Happy New Year của ABBA, cùng nhiều bản nhạc pop khác, đã in sâu trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt, vang lên khắp mọi miền mỗi độ xuân về. Bên cạnh đó, nhiều ca khúc Tết mới ra đời cũng truyền tải những tâm tình của người Việt hiện đại. Bên cạnh Ngày Tết quê em là những Đi về nhà, Đi để trở về, Tết đong đầy, Bước tới Tết mới…

Có thể nói, Tết là một “concept” không thay đổi nhưng lại rất “tùy biến” trong đời sống người Việt xưa và nay. Dù phong tục ngày Tết đã có những đổi khác, cách ăn Tết ngày càng mang tính cá nhân hóa, thì ý nghĩa nguyên bản của Tết vẫn không hề mất đi. Tết vẫn luôn ở đó, với tất cả sự mong chờ, háo hức và niềm hy vọng vào một năm mới an lành.