Với nhiều người Việt, ký ức về sử thi The Odyssey của Homer được bắt đầu từ Sách giáo khoa Ngữ Văn 10 với tựa đề Uy-lít-xơ Trở về (Trích Ô-đi-xê - sử thi Hi Lạp) của Hô-Me-Rơ. Thậm chí, một số khán giả đã biết về The Odyssey trước độ tuổi 15. Sử thi này không quá xa lạ với khán giả Việt Nam. Vì thế, mỗi người hẳn sẽ có một bản chuyển thể điện ảnh của tác phẩm này cho riêng mình.

Cái hay, cái dở và cái phi thường

Christopher Nolan cũng như vậy. Dù đang tận hưởng vinh quang từ chiến thắng vang dội với Oppenheimer tại Oscar 2024, ngay trong tháng 3 cùng năm, nhà làm phim đại tài đã bắt đầu chấp bút cho kịch bản The Odyssey. Đến tháng 10 năm đó, ông bắt tay với hãng Universal Pictures để thực hiện bộ phim.

Nolan quyết định chọn quay hoàn toàn bằng máy quay phim định dạng IMAX 70 mm. Dàn diễn viên toàn sao hạng A dần lộ diện, Matt Damon vào vai vua xứ Ithaca Odysseus, Anne Hathaway vào vai Penelope và Tom Holland được chọn làm Telemachus. Các diễn viên nổi tiếng khác như Charlize Theron, Robert Pattinson, Elliot Page, Mia Goth, Jon Bernthal... cũng được công bố. Minh tinh Lupita Nyong'o và Zendaya lần lượt vào vai Helen thành Troy và nữ thần Athena có thể đã gây bối rối đối với nhiều khán giả trước khi phim ra mắt.

Người hâm mộ điện ảnh và fan của Christopher Nolan lần lượt tìm đọc The Odyssey, nhằm chuẩn bị cho một trải nghiệm điện ảnh đầy hứa hẹn. Chính thức công chiếu toàn cầu (và tại Việt Nam) vào 17/7 vừa qua, bộ phim đã tạo ra “cơn bão” thực sự. Những phân tích, mổ xẻ, bình luận về bộ phim cho thấy Christopher Nolan đã tạo ra một tác phẩm đủ hứng thú để người xem phải chú tâm bình luận.

The Odyssey của Christopher Nolan là một bản chuyển thể nghiêng về tính hiện đại thay vì tái tạo tính cổ xưa của 3.000 năm trước như thời đại Homer đã sống. Lối tiếp cận này trực tiếp làm thay đổi nhiều chi tiết trong tác phẩm gốc, ở cả mặt cốt truyện, thông điệp lẫn cách thức truyền tải.

Sau chiến thắng thành Troy, vua Odysseus mang một mặc cảm tội lỗi vì đã chống lại thần linh (trong phim gọi là Luật của Zeus). Nỗ lực đưa ông trở về nhà cũng là nỗ lực đẩy ông ra xa khỏi quê hương, với người vợ mòn mỏi chờ chồng bị đám cầu hôn gây áp lực, và đứa con chưa biết mặt cha.

Ông lênh đênh trên biển, chọc mù mắt cyclops - con của thần Poseidon; lạc vào đảo của thần mặt trời Helios; đối mặt với phù thuỷ Circe; vượt qua những bài ca đầy quyến rũ của hải yêu... Về đến quê hương, Odysseus vẫn còn một cuộc chiến khác nữa.

Nolan kể câu chuyện một cách tài tình, bằng chính phong cách quen thuộc của ông: phi tuyến tính. Chính điều này khiến bộ phim dễ theo dõi và thưởng thức thay vì “bẫy” khán giả như các tác phẩm thành công trước đây của ông.

Cái hay của bản chuyển thể The Odyssey nằm ở một ngôn ngữ điện ảnh độc đáo, giúp người xem bước vào thế giới của sử thi và thần thoại một cách dễ dàng, đầy lôi cuốn. Những đại cảnh mãn nhãn và các màn chiến đấu gay cấn, những bản nhạc hùng tráng trong các tuyến truyện đan xen cứ thế dẫn dắt người xem “lênh đênh” trong dòng chảy thời gian về cuộc trở về vĩ đại mà Nolan cố truyền tải.

Bộ phim tưởng dài (gần ba tiếng đồng hồ) hoá ra lại ngắn với cách làm phim của Nolan. Sự cuốn hút trong trải nghiệm xem phim không chỉ đến từ cốt truyện, hình ảnh, âm thanh mà còn nằm ở nghệ thuật kể chuyện của Nolan. Các trận chiến được tái hiện đầy hoành tráng, các màn đối đầu được trình bày một cách căng thẳng, đôi khi còn kích thích bằng sự kinh dị đầy bí ẩn. Nolan cũng chọn cách thể hiện những khía cạnh cá nhân con người thay vì tính đại diện của các nhân vật. Để rồi, người xem cảm thấy dễ hoà mình và đồng cảm với từng nhân vật xuất hiện trên những khuôn hình.

Cái hay cũng là cái dở của bộ phim khi Christopher Nolan “né” tránh câu chuyện và cách kể chuyện của Homer, giữa tính thần thoại thi ca và điện ảnh. Khi một bản chuyển thể sử thi The Odyssey đạt đến điểm “dễ” tiếp nhận, nó đồng thời đánh mất đi tính thần thoại, sự bí ẩn nguyên thuỷ của nó. Chưa kể, một số chi tiết, nhân vật được Nolan cải biên để phù hợp với bộ phim nhưng lại khác xa với nguyên tác. Điều này không chỉ nằm ở khía cạnh so sánh hay - dở, sự thay đổi này còn cho thấy cách nhìn và tư duy áp đặt của nhà làm phim. Ngoài ra, biên đạo một số cảnh hành động trong phim cũng chưa thực sự khéo léo, tài tình.

Bản chuyển thể của Christopher Nolan cũng mang đến sự phi thường. “Nén” 24 khúc ca với 12.110 câu thơ trong The Odyssey vào gần ba tiếng đồng hồ là một nỗ lực lớn. Không những thế, đó là chuỗi những khoảnh khắc cuốn hút lạ thường, được kể bằng một ngôn ngữ điện ảnh hoành tráng nhưng dễ đồng cảm, cuốn hút người xem từng chi tiết.

Suy cho cùng, mỗi người đều có cách tiếp cận của riêng mình về The Odyssey. James Joyce có thể nhìn Odyssey như là Ulysses. Hay François Fénelon cũng từng viết về những cuộc phiêu lưu của Telemachus trong Les Aventures de Télémaque... Các phiên bản về The Odyssey trên truyền hình và màn ảnh rộng trong nhiều thập niên qua cũng không thiếu, với những cách tiếp cận và thể hiện khác nhau.

Christopher Nolan giống như một “người kể chuyện rong” tài năng. Ông bước đến, kể cho mọi người về cuộc trở về của một nhà vua sau chiến thắng vĩ đại rồi rời đi. Khán giả - những người ở lại vừa thấy hạnh phúc (hoặc cả khó chịu) vì câu chuyện đó vừa thấy tiếc nuối vì người kể chuyện đã rời đi mất rồi.

‘Tuyệt đối điện ảnh’ theo phong cách Christopher Nolan

Christopher Nolan từng chia sẻ rằng, điều duy nhất ông có thể làm là tạo ra phim tốt nhất bằng tất cả sự chân thành của mình. “Nó [The Odyssey] chắc chắn sẽ khác với cách người khác thực hiện, nhưng đó chính là bản chất của việc chuyển thể”.

Tuy nhiên, có một điều mà Christopher Nolan có thể không nói rõ ràng ở đây. Các tác phẩm do ông viết hay chuyển thể đều luôn xuất phát từ mấu chốt về thông điệp, cách truyền tải làm nên thế giới và phong cách điện ảnh của riêng ông.

Thời gian là khái niệm bí ẩn, với nó trong tay, Christopher Nolan thường làm công chúng điện ảnh phải mơ hồ, mải mê chìm trong cuộc đi tìm sự minh triết. Nếu Inception là thời gian của tiềm thức, Interstellar là thời gian trong không gian 5 chiều thì Tenet là thời gian của các thực tại.

Trong The Odyssey, người hâm mộ lại được Nolan "bẻ cong" thời gian một lần nữa. Việc kéo gần 3.000 năm trước (thời đại Homer sống) và hiện tại bằng một bản chuyển thể đầy tính hiện đại là nỗ lực đầu tiên. 10 năm lênh đênh trên biển cùng một cuộc trở về đầy bão tố cho khán giả chứng kiến một dòng thời gian khác. Lối kể chuyện phi tuyến tính cũng mang đến những sự đồng hiện và xa cách giữa các thế giới và thời gian của các nhân vật trong tác phẩm.

Không chỉ đào sâu vào khái niệm thời gian, Nolan tiếp tục trở lại với “ý tưởng gốc” thường thấy trong các tác phẩm của ông. Mô-típ trở về có thể là dấu hiệu nhận diện quen thuộc; những kiểu nhân vật đầy ám ảnh, nặng trĩu tâm tư lại là một mã nhận diện khác.

Hình tượng vua xứ Ithaca Odysseus thiếu vắng sự thông tuệ, khiếu hài hước và nét quyến rũ mưu mẹo lại rất gần với nhân vật mất trí nhớ đầy đau khổ trong Memento, 3 phần Batman và Oppenheimer của Nolan. Họ đều là những người đàn ông bị giày vò bởi quá khứ và phải vật lộn với nó theo những cách khác nhau.

Suy cho cùng, Nolan thực chất chỉ đang nhào nặn lại người hùng của Homer theo hình ảnh của chính mình. Kể cả những người không phải là fan của nhà làm phim đại tài cũng nhận ra điều này. Cứ như thể, trong suốt sự nghiệp của mình, Christopher Nolan chỉ làm ra những bộ phim với những khám phá khác biệt về cùng một bản chất, ý tưởng. Quan trọng hơn, The Odyssey hoàn toàn thành công với ý tưởng gốc này của Nolan.

Với The Odyssey, Christopher Nolan cũng tránh đưa người xem trở về vĩnh cửu. Nhà làm phim không đặt ra câu hỏi, nếu bạn phải sống lại từng giây phút khi đọc The Odyssey của Homer (thông qua điện ảnh), liệu bạn sẽ đón nhận nó trong sung sướng hay gục ngã vì đau khổ thất vọng? Thay vào đó, ông chọn một cách khác, cải biên và đưa ra cách chuyển thể của riêng mình.

Tất nhiên, có một khoảng cách rất lớn giữa sử thi The Odyssey và bản chuyển thể của đạo diễn Christopher Nolan. Nếu cứ mải mê so sánh, chúng ta có thể để lỡ mất một trong những khoảnh khắc điện ảnh vĩ đại nhất 2026. Việc người hâm mộ tán dương hay chê bai bộ phim, rốt cục đều cho thấy, nó để lại một lý do để người ta tiếp tục nhắc đến bộ phim này.

Trong một bài viết gần đây, Marie Claire Vietnam đặt câu hỏi liệu rằng ”bom tấn” sử thi The Odyssey: Vượt đại dương thành công hay ‘ngang sông đắm đò’? Câu trả lời là, Christopher Nolan đã vượt đại dương thành công. Nếu Odysseus của Nolan "vật vã trở về, vội vã ra đi” thì với nhà làm phim, ông sẽ vẫn nán lại ở tác phẩm ít nhất ba năm nữa mà không làm ra bất cứ tác phẩm mới nào.

Nếu đã thưởng thức bộ phim, người hâm mộ sẽ hiểu được những nỗ lực và cống hiến của Nolan với tác phẩm điện ảnh nhiều đến thế này.