Tuy vậy khác với Martin Scorsese, Steven Spielberg… được ngợi ca bởi chuyên môn là nhãn quan điện ảnh khác biệt, Nolan còn là “bậc thầy” trong cách biến một dự án những tưởng khó nhằn trở nên thành công nhờ vào chất riêng, khả năng nắm bắt thị hiếu cũng như hiểu rõ thời đại của mình.

Bộ óc bách khoa của một nghệ sĩ

Những năm vừa qua đánh dấu một bước chuyển mới của điện ảnh thế giới, khi chỉ trong một thời gian ngắn, có đến 2 nhà làm phim xuất sắc nhất thế hệ mình được “đưa ra ánh sáng”. Đó là Paul Thomas Anderson với hiện tượng One battle after another và Christopher Nolan với Oppenheimer. Điểm chung của hai người họ là đã làm phim suốt nhiều thập kỷ, có tác phẩm được giới chuyên môn ngợi ca, thế nhưng phải đến gần đây mới được đại chúng biết đến mạnh mẽ. Theo đó, tận dụng “nghịch lý” thú vị khi ra mắt cùng thời điểm với Barbie, tác phẩm tiểu sử về “cha đẻ” của bom nguyên tử đã vén bức màn về một đạo diễn vô cùng tài năng nhưng bị bỏ quên một thời gian dài.

Cũng như những “huyền thoại” khác, Nolan có sự nghiệp vô cùng đa dạng với nhiều tác phẩm phong phú đề tài, từ nghệ thuật hàn lâm đến giải trí, từ tiểu sử đến sử thi, từ vũ trụ đến tình cảm đương thời. Tuy vậy điều đặc biệt nhất và riêng ông có đó là khía cạnh “bác học” trong một đạo diễn – người có những tác phẩm kích thích tư duy, để lại bí ẩn có khi kéo dài đến hàng chục năm mới được hiểu thấu. Ta thấy điều đó trong Interstellar - bộ phim lấy đề tài vũ trụ, xoáy sâu vào các quy luật vật lý hiện đại, từ không gian đa chiều đến thuyết tương đối, từ hố đen vũ trụ đến lỗ sâu ăn… Không ngoa khi nói để hiểu được tác phẩm này, mỗi một người xem phải có trình độ của... nhà khoa học.

Điều đó rồi cũng xuất hiện ở Tenet với các quy luật thời gian điên loạn, nơi những đảo ngược, nghịch lý… liên tục hiện diện một cách khó đoán. Trong khi những nhà làm phim thường cố mang đến một tác phẩm sáng rõ nhất có thể theo thị hiếu chung, thì Nolan như “con cừu đen” của môn nghệ thuật thứ 7, không ngại triệt tiêu những gì dễ dàng, bởi lẽ với ông, dễ có dẫn đến dễ mất, mà điều đó cũng đồng nghĩa với nhạt nhòa, đơn sắc. Thậm chí với một bộ phim tiểu sử như Oppenheimer, thời lượng gần 3 giờ đồng hồ cũng là thách thức đối với khán giả, và một lần nữa lại là câu chuyện của một nhà bác học. Từ những điều đó, không thể phủ nhận Christopher Nolan là một đạo diễn có màu sắc riêng, người liên tục mang đến những bộ phim thách thức giới hạn, đưa khán giả vào thế giới chưa biết, từ đó giới thiệu những tác phẩm nguyên bản và độc đáo nhất.

Điều đó cũng có thể thấy ở The Odyssey, bởi tuy được biết là lấy cảm hứng từ sử thi cùng tên của Homer, thế nhưng khi xem ta sớm nhận ra đó chỉ đơn thuần là một lớp vỏ, để sâu trong đó, Nolan đang nói nhiều hơn về những câu hỏi của thời đại này. Trong phim, Odysseus đã phải trải qua rất nhiều chướng ngại, chiến đầu với nhiều quái vật, thế nhưng tuyệt nhiên bóng dáng của các vị thần lại không xuất hiện. Việc làm vô hình những người tối cao trên đỉnh Olympus không đơn thuần giúp tác phẩm chân thật hơn, mà còn xoáy sâu vào trọng điểm chính: Đây là tác phẩm về một phàm nhân, người có đầy ắp cảm xúc về những gì bản thân đã trải qua, từ ích kỷ, ngạo mạn cho đến nhận thức tội lỗi và cố hết sức thay đổi điều đó. Đặt trong bối cảnh gần đây, câu chuyện của Oppenheimer và Odysseus không quá khác biệt, để từ đó, Nolan cũng đang chất vấn chính thời đại này, khi ai đó vừa có thể là nhà khoa học khai sáng, mở ra chương mới của nền văn minh; nhưng có khả năng cũng là tội đồ của một trang sử đẫm lệ, khi sự thoái hóa, biến chất chiếm thế thượng phong.

Tranh cãi như cách quảng bá

Vì vậy Odysseus của Nolan không phải là Odysseus như ta vốn biết, mà là một phiên bản riêng tư hơn, sâu sắc hơn, đậm đặc tính phàm và cá nhân hơn. Trong tác phẩm mới, điều vừa nói trên thể hiện rõ nhất trong cách xây dựng 2 nhân vật được chú ý đặc biệt từ khi công bố dàn diễn viên tham gia: Helen và Sinon. Theo đó vốn được lưu truyền là sở hữu sắc đẹp khiến cho hàng nghìn thuyền chiến nối nhau ra khơi, việc giao vai này cho “ngọc trai đen” Lupita Nyong’o đã khiến khán giả vô cùng bất bình vì sai khác nguyên tác. Cũng tương tự thế là vai Sinon của Elliot Page, khi truyền thông trước đó cho biết nam diễn viên chuyển giới sẽ đảm nhận vai Achilles - vị anh hùng hoàn hảo bị cuốn theo đà cuộc chiến thành Troy. Nhưng khi theo dõi, ta hoàn toàn hiểu vì sao Nolan lại có những chọn lựa này.

Theo đó cho đến sau cuối, Helen không phải mục đích ban đầu để anh em Agamemnon đến với thành Troy, bởi lẽ cô chỉ là một cái cớ cho những sắp đặt về mặt chính trị, thương mại cũng như tham vọng thống nhất thành bang Hy Lạp. Do đó khi về Sparta, Menelaus không ngại hủy hoại dung nhan người vợ của mình. Việc cast vai này cho Nyong’o có thể được xem như cái cười mỉa cho lớp vỏ ngoài hư danh của vị đạo diễn. Trường hợp Sinon cũng tương tự thế, bởi trên thực tế, đây là nhân vật hoàn toàn không xuất hiện trong nguyên tác của Homer, mà đến từ sử thi Aeneid. Theo đó câu chuyện chuyển đổi giới tính của Elliot cũng làm nổi bật một sự thật khác có liên quan đến bản dạng giới, rằng ai mới "nam tính hơn", vai diễn của Robert Pattinson hay người dũng cảm và chịu hy sinh như là Sinon?

Qua đó có thể thấy những dụng ý sâu xa của Nolan trong câu chuyện này. Nhưng hơn cả thế, ta còn thấy ông là nhà làm phim vô cùng đương thời. Trong bối cảnh mà chi phí quảng bá thường bằng chi phí sản xuất, những tranh cãi như đã nói trên đã phần nào đó làm tốt việc này. Đối với Nolan, khán giả cứ tranh cãi trước khi phim ra mắt, để rồi sau khi thưởng thức, họ buộc sẽ phải đồng ý với quan điểm của ông. Đó là phương thức quảng bá tốn kém rất ít thế nhưng đạt được hiệu quả vô cùng choáng ngợp. Vì thế không ngoa khi nói ông không chỉ là một đạo diễn tiềm năng, mà còn nắm bắt tâm lý đám đông môt cách xuất sắc, đưa tác phẩm của mình vào đúng làn sóng dư luận, giúp sự chú ý xuất hiện liên tục mà không phải người đại diện truyền thông nào cũng dễ làm được.

“Đặc quyền” của người dẫn đầu

Để rồi từ thành công đó, ông bắt đầu mang những gì là điện ảnh nhất quay vòng trở lại. Không quá khó thấy nếu không phải Nolan, sẽ không có một tác phẩm được quay hoàn toàn bằng camera IMAX 70mm ra mắt, sở hữu hình ảnh ở mức hoàn hảo. Tuy những năm gần đây chất lượng phim ảnh dần được đề cao với nhiều định dạng như VistaVision được sử dụng trong Brutalist hay gần đây là MV Hate that I made you to love me của Ariana Grande, hoặc IMAX ở một vài phân cảnh trong Dune và Avatar 2, nhưng để thực hiện nguyên một bộ phim về công nghệ này thì đó gần như là điều bất khả. Nhưng nhà làm phim này đã cho thấy điều ngược lại với chính vị thế mà ông đã có. Và để thực hiện ước mơ đã có từ 30 năm trước, đó là hành trình không hề thỏa hiệp của một nhà làm phim mong muốn mang đến những tác phẩm trác tuyệt và hoàn hảo nhất.

Với Nolan, tính chân thật cũng rất quan trọng. Đó là lý do The Odyssey đa phần không có phông xanh, khi từ bối cảnh là các pháo đài cho đến chú ngựa thành Troy hay quái vật Cyclops khổng lồ… đều được thực hiện theo kiểu truyền thống. Trong thời đại ngày nay, những điều nói trên hoàn toàn có thể giải quyết bằng CGI và những công nghệ không ngừng phát triển, nhưng với cương vị “người gác cổng điện ảnh”, Nolan không chấp nhận điều đó. Điện ảnh với ông là không gian của những ước mơ hoang đường, là các câu chuyện khó xảy ra nhất nhưng không đồng nghĩa với việc tái hiện những điều nói trên một cách vô hồn cũng như chấp vá. Vì vậy tác phẩm của ông là thế giới điện ảnh thực sự, nơi từng khung hình và các diễn biến vô cùng sống động, không chút gượng ép.

Và cũng từ đây ta đã tìm thấy điều mà meme Martin Scorsese vẫn thường thể hiện: “Absolute Cinema!”. Được dự đoán sẽ đạt doanh thu trên 1 tỉ USD phòng vé toàn cầu và làm nên chuyện ở mùa giải thưởng năm sau, Nolan chính là minh chứng cho việc không thành công nào không có lý do. Với ông, tính bác học trong sáng tạo, khả năng nắm bắt thị hiếu cũng như vai trò là “người gác cửa” đã tạo nên một chân dung xuất chúng, người ấp ủ những dự án khổng lồ, từ đó đưa khán giả đến những chân trời độc đáo, vừa mơ vừa thực, vừa thực vừa mơ, không có khoảng cách.