Học chữ, học nghề và học lối phục sức qua ngòi bút của Đạm Phương Nữ sử
Đạm Phương Nữ sử (1881-1947), tên thật là Công Tôn Nữ Đồng Canh, là con gái của Hoằng Hóa Quận vương Miên Triện và cháu nội Vua Minh Mạng. Nhờ được thụ hưởng nền giáo dục của hoàng tộc, thông thạo cả chữ Hán, chữ Quốc ngữ lẫn tiếng Pháp, lại tiếp thu tư tưởng duy tân từ thân phụ - vị hoàng tử đầu tiên của triều Nguyễn được cử sang Pháp năm 1889 để tìm hiểu nền văn minh phương Tây, bà sớm bước ra khỏi nếp nghĩ khép kín của chốn khuê phòng. Với vốn am tường kiến thức về văn hóa, năm 20 tuổi, bà được mời vào cung phụng sự hoàng hậu và dạy học cho các công chúa, đồng thời được triều đình ban danh hiệu “nữ sử”.
Dùng ngòi bút mở lối cho nữ học
Càng hiểu biết về những đổi thay của thời cuộc, Đạm Phương càng trăn trở trước thân phận của đại đa số phụ nữ Việt Nam đương thời. Dưới sức nặng của lễ giáo phong kiến “trọng nam khinh nữ”, người phụ nữ quanh năm quẩn quanh nơi xó bếp hoặc nếu bước chân ra nhà máy, đồn điền thì cũng chỉ làm những công việc nặng nhọc, lương thấp vì thiếu tay nghề. Trong mắt bà, dệt vải hay thêu thùa là những kỹ nghệ gắn với đôi bàn tay khéo léo của nữ giới nhưng lại đang rơi vào cảnh manh mún, thiếu bài bản. Quan sát thực trạng lao động bấy giờ, bà nhận xét:
“Dĩ tri nghề nghiệp của đàn bà con gái đều khoáng kế cả, thợ thêu, thợ dệt, thợ may phó mặc cho đàn ông lãnh hết” (Vốn biết nghề nghiệp của phụ nữ đều bị bỏ bê, khiến các nghề thủ công truyền thống như thêu, dệt, may cũng rơi vào tay đàn ông làm chủ).
Đọc lại bài viết Phụ nhơn công nghệ (in lại trong công trình Đạm Phương nữ sử - Vấn đề phụ nữ ở nước ta), ta thấy được tầm nhìn xa rộng cách đây cả thế kỷ của bà: “Chị em ta đã biết rằng: ngày nay tất cả phải có công nghệ mới sinh tồn, cho nên ôm quyển sách mà đi học, là cũng mong cho có kiến thức mở mang, tùy theo tư cách mình để mà chọn lấy nghề nghiệp làm ăn”. Sự học của nữ giới không để lấy chữ nghĩa làm món đồ trang sức cho danh phận, mà phải trở thành vốn liếng để họ tự gây dựng cuộc sống, thoát khỏi kiếp tầm gửi.
Từ năm 1918, bà chính thức bước chân vào làng báo, trở thành một trong những nữ ký giả tiên phong của Việt Nam. Dưới bút hiệu Đạm Phương Nữ sử, bà dùng những lý lẽ thấu tình đạt lý, biến mặt báo các tờ Nam Phong tạp chí, Lục tỉnh tân văn, Thực nghiệp, Phụ nữ tân văn… thành “bục giảng” rộng lớn để lan tỏa tư tưởng khai phóng đến hàng vạn chị em khắp cả nước. Trong bài viết Bàn về sự học con gái đăng trên tờ Trung Bắc tân văn, Đạm Phương nhìn nhận “đàn ông có bổn phận nghĩa vụ thế nào, người đàn bà cũng có bổn phận nghĩa vụ thế ấy [...], chớ tạo hóa đã sinh ra người, thì người nào lại không linh tính, vật gì là vật vô lý, vô dụng là bởi gì không học đó mà thôi”.
Liên tục khẳng định trên mặt báo rằng “nữ giới mà có học thức, là ích lợi chung trong xã hội”, bà đã góp phần đưa giáo dục phụ nữ từ câu chuyện riêng của mỗi gia đình trở thành vấn đề cần được xã hội quan tâm. Nhà nghiên cứu Đoàn Ánh Dương trong công trình Đạm Phương với vấn đề nữ học: Giáo dục phụ nữ và trẻ em trong gia đình (Tạp chí Nghiên cứu Văn học, 2013) ghi nhận đóng góp của bà trong việc đưa nữ học trở thành “một sự quan trọng thứ nhất trong mấy nghìn năm của nước ta”. Những con chữ đi trước thời đại của nữ trí thức đã góp phần khơi dậy khát vọng học tập, thôi thúc thế hệ phụ nữ đầu thế kỷ XX bước ra ngoài xã hội để học lấy cái nghề chân chính, giành lại quyền tự quyết với cuộc đời mình.
Gieo mầm tự lập từ những lớp học nữ công
Với sự cổ vũ của nhà yêu nước Phan Bội Châu, vào ngày 15/6/1926, bà Đạm Phương đứng ra sáng lập và giữ vai trò Hội trưởng của Nữ công Học hội tại Huế. Đây là tổ chức xã hội - nghề nghiệp đầu tiên của phụ nữ Việt Nam có tôn chỉ, điều lệ, trụ sở và hệ thống đào tạo chính quy. Nữ học giả khẳng định sứ mệnh của hội: “Nữ công chẳng những giúp cho đàn bà về đường tự lập, mà lại về đường sinh kế, và thứ nữa là cái mầm mống của sự công nghệ thực nghiệp nước nhà sau này vậy”.
Chương trình giảng dạy tại hội lấy các kỹ nghệ thủ công truyền thống làm trọng tâm, bao gồm cắt may, thêu thùa, dệt vải, nuôi tằm và ươm tơ. Khi quy mô hội mở rộng, bà chủ động cử các hội viên cốt cán ra Hà Đông, Hà Nội hay vào Quảng Nam để học hỏi những kỹ thuật dệt tơ lụa tiên tiến mang về truyền dạy. Hoặc nghe tin ở đâu có sáng chế máy móc mới phục vụ cho ngành dệt may, bà lại đích thân viết thư mời nghệ nhân về Huế hướng dẫn cho chị em.
Để đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường, bà tổ chức các buổi hội chợ, triển lãm sản phẩm thủ công do hội viên làm ra để chị em cọ xát với nhu cầu xã hội, biết cách cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng đường may, mũi thêu. Tiếng vang từ lớp học may vá, dệt lụa ở kinh đô Huế lan rộng, tạo thành làn sóng hưởng ứng trên khắp cả nước với 18 chi hội được thành lập tại các tỉnh thành từ Bắc chí Nam như Hà Nội, Vinh, Đà Nẵng, Hội An, Sài Gòn, Gia Định, Cần Thơ, và thậm chí lan sang cả nước bạn Lào.
Đọc thêm: Năm nữ nhà thiết kế “may đo” dáng hình mới cho phụ nữ
Đẹp trong cốt cách và cả diện mạo
Sống trong giai đoạn văn hóa Đông - Tây giao thoa, vị nữ sử sớm quan tâm đến những đổi thay trong cách ăn mặc và làm đẹp của phụ nữ. Thông qua các chuyên mục báo chí do mình phụ trách như Lời đàn bà, Văn đàn bà trên tờ Trung Bắc tân văn (với những bài viết chuyên biệt như Cách phục sức của người đàn bà vào năm 1924, Cách trang điểm của người đàn bà thế nào là đẹp vào năm 1923) cùng các tác phẩm biên khảo công phu như Nữ công thường thức, Phụ nữ dự gia đình, bà đã khéo léo định hình tư duy tân tiến về cách phục sức và giữ gìn vẻ đẹp của nữ giới.
Bà không phản đối việc phụ nữ làm đẹp hay chăm chút cho áo quần, ngược lại, bà xem sự chỉnh tề trong trang phục là biểu hiện của lòng tự trọng và nếp sống văn minh.
Bàn sâu về gốc rễ của cái đẹp trong tác phẩm Phụ nữ dự gia đình (được dẫn lại trong Tuyển tập Đạm Phương nữ sử), bà bày tỏ quan điểm sắc sảo: “Cái xinh đẹp của người đàn bà phần nhiều tự trời sinh ra, còn tốt hơn tự trang sức lấy. Chí như cách ăn ở lịch sự do tâm tính vẫn còn có ít thuộc về thiên tư, còn ra thì phải học tập ngôn từ đức hạnh, nhiên hậu người đàn bà khôn khéo đến đâu, cũng không nên vượt qua cái vòng luân lý đạo nghĩa được”.
Thay vì dùng những lời răn đe hà khắc của lễ giáo cũ để cấm đoán, bà chọn cách thủ thỉ, phân tích thiệt hơn để chị em tự soi chiếu. Trong nhãn quan của vị nữ sử, thời trang không phải là cuộc chạy đua khoe mẽ lụa là, mà phải lấy sự thanh lịch, tiết kiệm làm gốc, tránh thói đua đòi phô trương hình thức vượt quá khả năng kinh tế của gia đình:
“Cách phục sức của người đàn bà... cốt nhất là phải cho sạch sẽ, cho tề chỉnh, cho hợp với thân phận mình, chớ không cứ gì phải gấm vóc lụa là mới gọi là đẹp”.
Y phục dẫu có đắt tiền đến mấy cũng chỉ là lớp vỏ bọc, thứ trang sức lấp lánh và bền bỉ nhất chính là tri thức và cốt cách đoan trang do chính mình rèn giũa.
Dù bị chính quyền thực dân bắt giam vào năm 1929 và buộc phải rời vị trí Hội trưởng để bảo toàn sự tồn tại của Nữ công Học hội nhưng những hạt giống giáo dục mà bà gieo trồng vẫn tiếp tục nảy mầm. Qua những trang viết về nữ học, gia đình, nghề nghiệp và nếp sống, bà khơi mở cho phụ nữ con đường làm chủ bản thân, từ tư duy tự lập đến ý thức lựa chọn và thể hiện bản thân qua trang phục. Nhìn lại những đóng góp của Đạm Phương trong vai trò nhà giáo dục, nhà nghiên cứu Bùi Trân Phượng, trong Tuyển tập Đạm Phương nữ sử, nhận định bà là “nhà giáo dục có tính cách tân đáng kinh ngạc”. Suốt cuộc đời, bà đã bền bỉ chia sẻ tri thức với niềm tin sâu sắc rằng “giáo dục không phải là một công trình trói buộc người ta. Giáo dục là một công trình bồi bổ để nảy nở tất cả những năng lực cao quý trong một người”.