Tìm kiếm

Đó là câu trả lời của đạo diễn Hirokazu Kore-eda trong cuộc trò chuyện với Marie Claire Vietnam khi ông đến TP.HCM để giới thiệu Sheep in the Box. Dù bộ phim xoay quanh trí tuệ nhân tạo và câu chuyện “hồi sinh” người đã khuất, nhưng chúng tôi lại nói nhiều hơn về sự hiện diện của con người, trong thời đại khi phần lớn trải nghiệm đều được rút ngắn bởi công nghệ.

Có một xu hướng trong sự “hiện diện” hiện đại, đó là hiện diện số. Sự phát triển của công nghệ đã xoá nhoà ranh giới vật lý. Ngày nay, con người có thể gặp nhau, trò chuyện, học tập, làm việc qua nền tảng số với sự hỗ trợ gần như vô tận của trí tuệ nhân tạo. Chúng ta có thể biết trước một chuyến đi sẽ như thế nào, một bộ phim có đáng xem hay không, thậm chí trò chuyện với phiên bản số của người đã khuất. Nhưng càng nhiều hình thức hiện diện được mô phỏng, sự hiện diện bằng cơ thể lại càng trở nên đáng quý. Khi càng nhiều hình thức hiện diện được mô phỏng, sự hiện diện bằng cơ thể lại càng trở nên đáng quý

Có lẽ cũng vì thế mà trong Sheep in the Box, Kore-eda Hirokazu tìm thấy sự đồng điệu với triết lý của kiến trúc sư Ryue Nishizawa về việc đặt những vật liệu vốn đối lập như gỗ và kính cùng tồn tại trong một công trình. Điều hấp dẫn nằm ở cách những khác biệt ấy cùng hiện diện để tạo nên một trạng thái cân bằng mới.

Đó cũng là cách Kore-eda bắt đầu với bộ phim. Đặt con người và AI, người sống và người đã khuất, thiên nhiên và máy móc cạnh nhau để quan sát điều gì sẽ nảy sinh khi những thực thể khác bản chất học cách cùng tồn tại. Trong cuộc trò chuyện này, câu hỏi không hẳn là liệu công nghệ có thể thay thế con người, mà là liệu sự tiện nghi của công nghệ và sự hiện diện nguyên vẹn của con người có thể song hành không.

Năm 2025, khi đọc một bài báo về AI tái tạo người đã khuất, ông tự hỏi: “Người đã khuất thực sự thuộc về ai?”. AI giờ đây có thể mang đến cho con người một cuộc hẹn với người đã khuất mà không cần nương nhờ thế lực tâm linh nào. Một số người để lại trong di chúc rằng không muốn sử dụng dữ liệu của mình để tạo deathbot sau khi qua đời. Ozzy Osbourne trở lại sân khấu dưới dạng AI. Michael Jackson, Tina Turner, Bob Marley tiếp tục biểu diễn sau cái chết bằng những bản sao kỹ thuật số. Công nghệ không còn chỉ lưu giữ ký ức mà đã học cách mang ký ức sống động trở lại.

Nhưng phía sau khả năng ấy là sự tiện nghi khác veef khả năng sống mà ít phải tự mình trải nghiệm hơn. Hãy thử nhìn về vài năm trước, việc con người hỏi-đáp với một cỗ máy để có câu trả lời cho mọi câu hỏi trên đời dường như chỉ có trên phim. Giờ đây, chỉ cần gõ “Phú Yên có đáng đi không?”, AI sẽ trả lời ngay lập tức nên hay không, và gợi ý từ lịch trình, điểm đến, quán ăn, thời điểm đẹp nhất. Nó tổng hợp hàng nghìn trải nghiệm của người khác thành một câu trả lời dành cho bạn, trước cả khi bạn kịp đặt chân đến nơi. Một công nghệ cho phép ta gặp lại người đã khuất.

Một công nghệ cho phép ta tích lũy trải nghiệm mà không cần trải nghiệm. AI trả lời trong vài giây. Những bài review chi tiết. Thuật toán nhận diện điều ta thích để cá nhân hoá câu trả lời. Vùng chưa biết giờ rõ như ban ngày, con người nắm mọi thông tin trong tay bằng một cú click. Mọi khả năng, may rủi đều có thể được dự liệu. Một chuyến đi được tính toán tỉ mỉ. Một lựa chọn tốt nhất, 5 sao, nhiều review tích cực với vô vàn hình ảnh từ người trải nghiệm trước. Và giờ đây, sự tiếc thương với người thân đã khuất đã có thể được trì hoãn.

Công nghệ ngày càng giỏi trong việc đưa con người đến gần một đáp án hơn. Chỉ vài giây để tìm kiếm thay vì hàng giờ đọc và chắt lọc thông tin. Một lịch trình được sắp xếp đến từng phút. Một nhà hàng được chọn từ hàng trăm đánh giá. Một cuộc trò chuyện có thể được tiếp tục bằng một giọng nói được tạo ra từ những gì còn sót lại của người đã khuất. Ta đang sống trong một thời đại mà rất nhiều thứ có thể đi đường tắt. Thời gian tìm kiếm. Thời gian chờ đợi. Những lần thử và sai. Khoảng cách giữa một câu hỏi và một câu trả lời. Nhưng có những thứ vốn không được tạo ra để đi thẳng từ câu hỏi đến đáp án.

Ta chỉ biết một nơi đẹp đến đâu sau khi đã đứng ở đó, nghe tiếng mưa rơi trên mái hiên, đi lạc khỏi con đường ban đầu và tình cờ nhìn thấy một điều mình chưa từng tìm kiếm. Một bài review có thể nói cho ta biết món ăn ngon đến mức nào, nhưng không thể nói chính xác cảm giác của một buổi chiều mà ta ngồi ăn nó cùng một người mình yêu. Ta cũng chỉ thật sự hiểu một cuộc chia ly sau khi nó đã xảy ra. Không phải ở khoảnh khắc người ấy rời đi, mà trong những ngày sau đó. Khi ta vô thức tìm kiếm một cái ôm không còn ở đó, khi ta vẫn quay sang định kể một câu chuyện rồi nhớ ra người nghe đã không còn, khi một căn phòng vẫn nguyên vẹn nhưng sự hiện diện của một người đã biến mất.

Có lẽ đó là phần mà không một công nghệ nào có thể rút ngắn hoàn toàn. Bởi một số trải nghiệm không chỉ để đi qua. Chúng thay đổi ta trong lúc ta đi qua chúng. Vốn dĩ có những điểm đến không (nên) có đường tắt? Có lẽ điều đáng băn khoăn không phải là AI đang thay thế con người, mà là nó đang kể trước quá nhiều trải nghiệm của con người. Khi mọi hành trình đều được mô phỏng, dự đoán và giải thích từ trước, chúng ta rất dễ nhầm lẫn giữa việc đã biết với việc đã thật sự sống qua. Có những điều chỉ học được bằng thời gian, dẫu ta có biết được bao nhiêu câu trả lời đúng.

“Tôi tin rằng nền tảng của mọi mối quan hệ giữa con người là sự cùng hiện diện. Chỉ khi chia sẻ một không gian, một bầu không khí và cảm nhận nhau bằng cơ thể lẫn trực giác, chúng ta mới thật sự kết nối. Vì thế, tôi luôn chọn trải nghiệm ‘ở đây và ngay lúc này’. Có lẽ chỉ khi AI cũng có thể hiện diện theo cách đó, nó mới có thể thay thế con người”, Kore-eda Hirokazu.

Phim của Kore-eda luôn mở ra nhiều chiều suy ngẫm cho khán giả. Ông vốn không định nghĩa gia đình, cũng không kết luận đúng sai. Điện ảnh của ông luôn mở ra cuộc đối thoại đa chiều, khơi gợi cuộc thảo luận giữa ông với bản thân, với khán giả và với chính họ. Sheep in the Box cũng vậy. AI chỉ là điểm xuất phát. Câu chuyện thực sự hướng đến con người, và ham muốn của chúng ta khi muốn rút ngắn những hành trình vốn cần được sống trọn bằng thời gian.

*Nội dung sau có spoil phim.

Sheep in the Box (tựa Việt: Ngày Con Sống Lại) là tác phẩm điện ảnh năm 2026 của đạo diễn Hirokazu Kore-eda, lấy câu chuyện về một gia đình đối diện với mất mát trong một tương lai cận kề. Sau cái chết của cậu con trai Kakeru trong một tai nạn, Otone và Kensuke nhận lời mời từ công ty công nghệ Rebirth để đưa về nhà một humanoid robot được tạo ra từ hình hài, giọng nói và những ký ức còn lại của đứa trẻ. Thoạt nhìn, đây dường như là một cách để rút ngắn khoảng cách giữa mất mát và đoàn tụ. Những gì đã biến mất được đưa trở lại gần như nguyên vẹn. Nhưng Kakeru không chỉ được tạo ra để lặp lại quá khứ. Cậu bắt đầu tò mò về thế giới, vượt ra khỏi những gì cha mẹ đã lưu giữ. Cậu quan sát, đặt câu hỏi, trải nghiệm và dần hình thành những suy nghĩ mà người tạo ra mình không thể dự đoán.

Trong phim, Kore-eda nhiều lần hạ thấp máy quay. Nhân vật cũng vô số lần ngước nhìn những tán lá đan vào nhau dưới ánh mặt trời. Máy quay kiên nhẫn dừng lại trước thân cây, trước rừng, trước những khoảng xanh kéo dài tưởng như vô tận. Một cái cây chẳng bao giờ lớn lên theo ký ức của người gieo nó. Nó nghiêng về phía có ánh sáng, đâm rễ nơi có nước, gặp gió thì đổi hướng, gặp mưa thì thay hình. Mỗi mùa trôi qua, thân cây lại mang thêm một vết tích mới.

Kakeru cũng vậy. Cha mẹ tạo ra cậu từ ký ức về một đứa trẻ đã khuất, nhưng sự sống không đứng yên trước khả năng lưu trữ của loài người. Mùa qua mùa, Kakeru đã lớn lên khỏi những ký ức của hai vợ chồng với đứa con đã khuất. Hình ảnh cây lá đan xen như một gốc rễ quan trọng xuyên suốt bộ phim. Chúng nhắc ta rằng sự sống luôn chứa đựng một phần không thể dự đoán.

Ta có thể lưu trữ một gương mặt, một giọng nói, một ký ức, thậm chí mô phỏng lại những gì từng thuộc về một con người. Nhưng không thể mô phỏng tương lai của họ, vốn cũng đan xen với những tán lá, cành cây và bộ rễ vươn mình theo những thay đổi khó lường của thời tiết, con người và hoàn cảnh.

「人は忘れることで生きている。」 “People live by forgetting”.

Credit:

Starring: Kore-eda Hirokazu

Creative Director: Dzung Yoko

Photographer: Rabhuu

Designer: Vũ Hạo Nhi

Editor: Lenna Huỳnh

Location: Hotel Nikko Saigon