Tìm kiếm

Đó là câu trả lời của đạo diễn Hirokazu Kore-eda trong cuộc trò chuyện với Marie Claire Vietnam khi ông đến TP.HCM để giới thiệu Sheep in the Box. Dù bộ phim xoay quanh trí tuệ nhân tạo và câu chuyện “hồi sinh” người đã khuất, nhưng chúng tôi lại nói nhiều hơn về sự hiện diện của con người, trong thời đại khi phần lớn trải nghiệm đều được rút ngắn bởi công nghệ.

Có một xu hướng trong sự “hiện diện” hiện đại, đó là hiện diện số. Sự phát triển của công nghệ đã xoá nhoà ranh giới vật lý. Ngày nay, con người có thể gặp nhau, trò chuyện, học tập, làm việc qua nền tảng số với sự hỗ trợ gần như vô tận của trí tuệ nhân tạo. Chúng ta có thể biết trước một chuyến đi sẽ như thế nào, một bộ phim có đáng xem hay không, thậm chí trò chuyện với phiên bản số của người đã khuất. Nhưng càng nhiều hình thức hiện diện được mô phỏng, sự hiện diện bằng cơ thể lại càng trở nên đáng quý.

Dù công nghệ có thể kéo gần khoảng cách giữa con người bằng giải pháp, có những điều mà người viết lẫn đạo diễn tin rằng khó để thay thế.

Bài viết này không nhằm phủ nhận công nghệ, cũng không cổ vũ cho sự hoài niệm cực đoan về quá khứ. Đây là lời tri nhận về cảm xúc, một sự trở lại với những giá trị cốt lõi giữa thời đại mà kinh nghiệm tích luỹ trên Internet đôi khi còn nhiều hơn chính trải nghiệm thực.

Tính ứng dụng của trí tuệ nhân tạo len lỏi vào đời sống thường ngày, gieo vào chúng ta vô số trải nghiệm gián tiếp. Ta đọc review trước khi bước vào một quán ăn, xem vlog, hỏi AI trước khi đặt chân đến một vùng đất. Dần dần, ký ức của người khác trở thành kinh nghiệm của chính ta. Bởi trải nghiệm thực không được hình thành từ dữ liệu, mà khi con người thực sự có mặt trong khoảnh khắc ấy, bằng cơ thể, trực giác và mọi giác quan của mình.

Có lẽ cũng vì thế mà trong Sheep in the Box, Kore-eda Hirokazu tìm thấy sự đồng điệu với triết lý của kiến trúc sư Ryue Nishizawa. Ông kể rằng mình đặc biệt ấn tượng với quan niệm của Nishizawa về việc đặt những vật liệu vốn đối lập như gỗ và kính cùng tồn tại trong một công trình. Điều hấp dẫn nằm ở cách những khác biệt ấy cùng hiện diện để tạo nên một trạng thái cân bằng mới.

Đó chính là cách Kore-eda bắt đầu với bộ phim Sheep in the Box. Bằng cách đặt con người và AI, người sống và người đã khuất, thiên nhiên và máy móc cạnh nhau để quan sát điều gì sẽ nảy sinh khi những thực thể khác bản chất học cách cùng tồn tại.

Trong cuộc trò chuyện này, đạo diễn lẫn người viết đều hướng đến câu hỏi rằng, liệu sự tiện nghi của công nghệ và sự hiện diện nguyên vẹn của con người có thể song hành không?

Việc AI hồi sinh người chết đã không còn là ý tưởng của khoa học viễn tưởng. Một số người để lại trong di chúc rằng không muốn sử dụng dữ liệu của mình để tạo deathbot sau khi qua đời. Ozzy Osbourne trở lại sân khấu dưới dạng AI. Michael Jackson, Tina Turner, Bob Marley tiếp tục biểu diễn sau cái chết bằng những bản sao kỹ thuật số. Công nghệ không còn chỉ lưu giữ ký ức mà đã học cách mang ký ức sống động trở lại.

Sheep in the Box cũng bắt đầu từ trăn trở như thế. Năm 2025, khi đọc một bài báo về AI tái tạo người đã khuất, Kore-eda Hirokazu tự hỏi: “Người đã khuất thực sự thuộc về ai?”.

Phía sau trăn trở ấy, đó là việc trí tuệ nhân tạo có khả năng mang đến cho con người cuộc hẹn với người đã khuất, mà không cần nương nhờ thế lực tâm linh nào. Và đằng sau khả năng kiểm soát sinh từ này, AI đang mang đến một đời sống ít phải tự mình trải nghiệm hơn.

Chỉ vài năm trước, việc con người hỏi-đáp với một cỗ máy để có câu trả lời cho mọi câu hỏi trên đời dường như chỉ có trên phim. Giờ đây, chỉ cần gõ “Phú Yên có đáng đi không?”, AI sẽ trả lời ngay lập tức nên hay không, và gợi ý từ lịch trình, điểm đến, quán ăn, thời điểm đẹp nhất. Nó tổng hợp hàng nghìn trải nghiệm của người khác thành một câu trả lời dành cho bạn, trước cả khi bạn kịp đặt chân đến nơi.

Một công nghệ cho phép ta gặp lại người đã khuất. Một công nghệ cho phép ta tích lũy trải nghiệm mà không cần trải nghiệm. AI trả lời trong vài giây. Những bài review chi tiết. Thuật toán nhận diện điều ta thích để cá nhân hoá câu trả lời.

Dường như càng ngày, con người càng ít phải bước vào vùng chưa biết. Có lẽ điều AI bán không chỉ là tốc độ. Nó bán cảm giác rằng mọi thứ đều có thể được dự liệu. Một chuyến đi không còn bất ngờ. Một lựa chọn không còn nhiều rủi ro. Một mất mát cũng có thể được trì hoãn. Khi ấy, thứ công nghệ hứa hẹn không chỉ là sự tiện lợi, mà là khả năng xóa nhòa bất định và có khi là cả cái chết. Đó cũng là điều khiến đạo diễn không ngừng băn khoăn:

Điều đầu tiên là quá trình hình thành trải nghiệm. Một chuyến đi không chỉ được tạo nên bởi nơi ta đến, mà còn bởi những lần lạc đường, những cuộc gặp tình cờ hay cảm giác tích luỹ từ các giác quan của mỗi người mà không một bài review nào có thể mô tả chính xác. Một cuộc chia ly cũng không chỉ là khoảnh khắc mất đi ai đó, mà còn là khoảng thời gian rất dài con người học cách sống trong một thế giới luôn thay đổi. Nếu mọi khoảng trống đều có thể được lấp đầy ngay lập tức, mọi câu hỏi đều có đáp án ngay khi vừa được đặt ra, thì liệu con người có còn đi hết những hành trình vốn tạo nên chính mình?

Có lẽ điều đáng băn khoăn không phải là AI đang thay thế con người, mà là nó đang kể trước quá nhiều trải nghiệm của con người. Khi mọi hành trình đều được mô phỏng, dự đoán và giải thích từ trước, chúng ta rất dễ nhầm lẫn giữa việc đã biết với việc đã thật sự sống qua.

Có những điều không thể được học bằng câu trả lời. Chúng chỉ được học bằng thời gian. Đó cũng là điều tôi mang đến cuộc trò chuyện với đạo diễn Hirokazu Kore-eda.

“Tôi tin rằng nền tảng của mọi mối quan hệ giữa con người là sự cùng hiện diện. Chỉ khi chia sẻ một không gian, một bầu không khí và cảm nhận nhau bằng cơ thể lẫn trực giác, chúng ta mới thật sự kết nối. Vì thế, tôi luôn chọn trải nghiệm ‘ở đây và ngay lúc này’. Có lẽ chỉ khi AI cũng có thể hiện diện theo cách đó, nó mới có thể thay thế con người”, Kore-eda Hirokazu.

Phim của Kore-eda luôn mở ra nhiều chiều suy ngẫm cho khán giả. Ông vốn không định nghĩa gia đình, cũng không kết luận đúng sai. Điện ảnh của ông luôn mở ra cuộc đối thoại đa chiều, khơi gợi cuộc thảo luận giữa ông với bản thân, với cả khán giả và với chính họ. Sheep in the Box cũng vậy. AI chỉ là điểm xuất phát. Cuộc đối thoại mà bộ phim thực sự hướng đến nằm ở con người, ở ham muốn của chúng ta khi muốn rút ngắn những hành trình vốn cần được sống trọn bằng thời gian.

Một cuộc gặp có thể diễn ra trực tuyến. Một chuyến đi có thể được AI lên kế hoạch. Một người đã khuất có thể tiếp tục đối thoại thông qua dữ liệu còn lưu lại. Thế nhưng vẫn có những điều chỉ được hình thành khi con người thật sự hiện diện trước nhau, cùng chia sẻ một không gian, một bầu không khí và một khoảng thời gian không thể tua nhanh.

Thế giới trong Sheep in the Box vốn không còn sự chia ly tuyệt đối. Nhờ “phép màu” của AI, Kakeru được tái sinh từ ký ức của cha mẹ về đứa con đã mất. Cậu ngoan ngoãn, luôn ở đó, không già đi và hứa sẽ không rời bỏ họ thêm một lần nữa. Người mẹ được đưa con đến nơi từng hứa sẽ đưa đi. Người cha có cơ hội nói lời xin lỗi chưa kịp nói. AI dường như đã sửa chữa điều mà hiện thực không thể.

Thế nhưng Kakeru bắt đầu lớn lên. Cậu không hành xử theo thuật toán được định sẵn. Cậu tò mò về thế giới xung quanh, trốn khỏi nhà và đưa ra những lựa chọn chưa từng tồn tại trong dữ liệu đã tạo nên mình. Nghịch lý của Sheep in the Box nằm ở đó. Con người tạo ra AI để giữ quá khứ đứng yên. Nhưng chính AI lại trở thành sinh thể đầu tiên bước ra khỏi quá khứ.

Việc tái sinh Kakeru bằng trí tuệ nhân tạo là cơ hội công nghệ cho phép con người thực hiện những lời hứa đã muộn mà hiện thực sẽ không bao giờ có thể trao lại. Người mẹ đưa con đến nơi từng hứa sẽ đi. Người cha nói lời xin lỗi đã đến quá muộn. AI không làm thời gian quay ngược. Nó chỉ mở ra một khoảng thời gian khác, nơi những điều còn dang dở có thể được hoàn thành.

Nếu công nghệ có thể trao cho một người mẹ thêm một buổi chiều cuối cùng với con, liệu ta có quyền nói cô ấy không nên nhận lấy chỉ vì đau khổ là một phần của quá trình trưởng thành?

Nếu một lời xin lỗi có thể được nói ra, một lời hứa có thể được thực hiện, liệu đó có thực sự là sự trốn chạy?

Kore-eda cũng không nhìn AI như một thế lực phải bị khước từ. Với ông, việc Kakeru trở về mở ra một khả năng khác. Công nghệ có thể đang mang cơ hội hoàn thành những điều còn dang dở. Chính vì thế, AI vừa có thể giúp con người chữa lành, vừa có thể khiến họ mắc kẹt. Điều quyết định nằm ở lựa chọn của con người.

Kore-eda đặt AI vào câu chuyện để mở ra một cuộc đối thoại. Nếu có thêm một cơ hội, con người sẽ làm gì? Chúng ta sẽ học cách buông tay, hay sẽ kéo dài khoảnh khắc chia ly đến vô tận?

Có lẽ vì thế mà suốt bộ phim, Kakeru luôn xuất hiện giữa cây cối. Cậu áp tai vào thân cây, nhặt những mảnh gỗ bỏ đi để dựng nên căn nhà của riêng mình. Đến cuối phim, cậu rời thành phố, rời cha mẹ để bước vào khu rừng.

Kore-eda nhiều lần hạ thấp máy quay. Nhân vật cũng vô số lần ngước nhìn những tán lá đan vào nhau dưới ánh mặt trời. Máy quay kiên nhẫn dừng lại trước thân cây, trước rừng, trước những khoảng xanh kéo dài tưởng như vô tận. Một cái cây chẳng bao giờ lớn lên theo ký ức của người gieo nó. Nó nghiêng về phía có ánh sáng, đâm rễ nơi có nước, gặp gió thì đổi hướng, gặp mưa thì thay hình. Mỗi mùa trôi qua, thân cây lại mang thêm một vết tích mới.

Kakeru cũng vậy. Cha mẹ tạo ra cậu từ ký ức với mong muốn giữ lại đứa con của ngày hôm qua. Nhưng thời gian âm thầm làm một việc khác. Cậu bắt đầu tò mò về thế giới, tự chọn con đường của mình, trở thành một sinh thể mà ngay cả những người tạo ra cậu cũng không thể dự đoán. Dữ liệu có thể lưu giữ ký ức, nhưng sự sống luôn tìm cách vượt khỏi chúng.

Google có thể cho biết bãi biển đẹp đến đâu. AI có thể gợi ý nơi nên đến, điều nên làm, thậm chí mô tả cảm giác đứng trước đại dương. Những bài review kể trước niềm vui, nỗi thất vọng và cả những điều nên tránh. Nhưng không điều gì trong số đó có thể thay thế cảm giác lần đầu tiên gió biển chạm vào da, hay khoảnh khắc nhận ra một nơi hoàn toàn khác với điều mình tưởng tượng.

Có những khoảnh khắc chỉ xuất hiện khi cơ thể thật sự có mặt ở đó. Không ai mong mất đi người mình yêu để học cách trưởng thành. Cũng chẳng ai nên ca ngợi đau khổ như một điều kiện bắt buộc trên hành trình sống Nhưng khi mất mát đã xảy ra, điều biến đổi con người chính là quãng thời gian ta đi qua, từng ngày, từng chút một.

Thời gian ấy không thể tua nhanh. Cũng chẳng thể giao cho một cỗ máy trải nghiệm thay. Con người luôn muốn đời sống bớt bất định hơn. Muốn biết trước điều gì đang chờ mình ở cuối con đường. Muốn sửa chữa những điều đã lỡ. Muốn giữ lại những người sắp rời đi. Đó là một khát vọng rất tự nhiên. Nhưng rồi cây vẫn lớn lên theo hướng riêng của nó. Đứa trẻ vẫn trưởng thành ngoài mong muốn của cha mẹ. Mất mát vẫn âm thầm thay đổi người ở lại theo cách không ai dự báo được. Tôi nghĩ đó cũng là điều Kore-eda gửi gắm không chỉ riêng trong Sheep in the Box và rất nhiều phim của ông.

Credit:

Starring: Japanese filmmaker Kore-eda Hirokazu

Creative Director: Dzung Yoko

Photographer: Rabhuu

Designer: Vũ Hạo Nhi

Editor: Lenna Huỳnh

Location: Hotel Nikko Saigon