Khi đang viết bài này, tôi đang bật một playlist nhạc AI trên YouTube có tên LK Nhạc Tết Disco - Việt hóa Vol.1. Nếu như trước đây, tôi sẽ chọn một playlist nhạc lofi hoặc nhạc không lời nào đó, Bach hoặc Riopy chẳng hạn. Những bản nhạc không lời, với tần số phù hợp cho tôi giữ được tập trung trong khi làm việc. Điều này khiến tôi ngạc nhiên bởi vì bản thân mình đã chủ động tìm đến nhạc AI.

Nhạc AI ở khắp mọi nơi và chúng ta có thể nghe thấy bất cứ lúc nào

Bad Bunny làm nên lịch sử khi thắng giải Album của năm hay Billie Eilish lập kỷ lục với lần thứ 3 thắng giải Bài hát của năm tại Grammy 2026. Nhưng rất có thể, Bad Bunny, Eilish… sẽ là thế hệ nghệ sĩ cuối cùng cảm nhận được tình yêu đích thực của người hâm mộ, được vinh danh trong cách tân âm nhạc. Bởi nhạc AI đã tiến vào các bảng xếp hạng, xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội, trở thành “meme”. Mọi người bắt đầu nghêu ngao hát theo các bài hát do máy móc tạo ra.

Năm vừa qua, nhiều ca khúc AI trở thành hit và được khán giả yêu thích. Từ Say một đời vì em đến Đà Lạt còn mưa không em, từ Vạn lý sầu đến Được… đã thâm nhập vào đời sống âm nhạc của công chúng. AI phối khí lại những bài hát quen thuộc như trào lưu nhạc Tân nhạc thính phòng đã tạo thành một xu hướng gây tò mò. Những cuộc hoán đổi ngỡ ngàng, khi AI có thể lấy giọng ca sĩ này để thay thế ca sĩ khác trong một bài “hit” ra mắt trước đó.

Dường như nhạc AI đã có mặt ở khắp mọi nơi. Trong thời đại nghe nhạc trực tuyến và thuật toán, ta gần như mất hẳn quyền quyết định mình sẽ nghe gì. Đây cũng là cơ hội để nhạc AI với khả năng tạo sinh vô hạn của nó dần áp đảo âm nhạc do nghệ sĩ là con người tạo ra.

Trên Spotify, nền tảng âm nhạc trực tuyến được nghe nhiều nhất hiện nay, có đến 25% ca khúc nhạc AI. Chỉ trong năm 2025, Spotify đã phải gỡ hơn 75 triệu bản “nhạc rác” do AI tạo ra và đăng tải lên nền tảng này. Khác với AI slop, thuật ngữ vốn dùng để chỉ những nội dung “vô tri” (hình ảnh, video…) trôi nổi trên Internet, nhạc AI dường như chưa đến mức khiến người nghe phải ngán ngẩm.

Trong bài viết Nhạc AI có gì sai trên tạp chí Tia Sáng, dịch giả, họa sĩ Phạm Diệu Hương cho rằng: “Nhạc AI xuất hiện đúng vào thời kỳ con người bị quá tải cảm xúc bởi tin tức, mạng xã hội, áp lực tự biểu đạt... Trong bối cảnh đó, việc tìm đến nhạc AI có thể được hiểu như một hình thức tự bảo vệ mang tính hiện sinh. Người nghe không từ chối cảm xúc - họ chỉ tạm đình chỉ quan hệ liên chủ thể”.

Đây là một nhận định đáng suy ngẫm, khi tác giả Phạm Diệu Hương chỉ ra căn cốt của câu hỏi: vì sao con người lại chọn nhạc AI để nghe? Trước hết, nhạc AI gần như miễn phí, cũng không bắt buộc con người phải đặt kỳ vọng cao hoặc thái độ yêu ghét rõ ràng. Người nghe AI cũng không cần phải hình thành mối cam kết với nghệ sĩ đứng sau bản nhạc như lẽ thường.

Trong một cuộc trò chuyện trước đây, Vũ Đinh Trọng Thắng (Ngọt) chia sẻ với tôi rằng: “Nhiều người sẽ quá bận rộn để quan tâm xem đó có phải bài nhạc do AI làm ra. Họ chỉ cần biết đó là bài hát hay, bắt tai và có thẩm mỹ là được”.

Không phải là nhạc AI ngày càng giống con người, mà nghệ sĩ ngày càng giống máy móc

Một khảo sát gần đây được thực hiện bởi Ipsos cho dịch vụ âm nhạc trực tuyến Deezer (Pháp) đã cho thấy một kết quả bất ngờ. Có đến 97% người dùng cho rằng họ không thể nhận biết được bài hát là do con người sáng tác hay bằng AI tạo sinh.

Các nhạc sĩ như Nguyễn Văn Chung, Nguyễn Phúc Thiện… hay các ca sĩ như Tùng Dương cho rằng, nhạc AI hoàn hảo nhưng chưa đảm bảo về mặt cảm xúc con người. Đây là những nhận định hợp lý, bởi máy móc ở hiện tại có thể bắt chước nhưng không tạo ra được những cảm xúc con người.

Sâu xa hơn, các hệ thống học máy và AI có thể tạo âm nhạc nhưng không thể tạo ra các nghệ sĩ - mà thông qua đó, người nghe nhạc hình thành một mối liên kết đặc biệt và sâu sắc. Khi ta nghe một bài nhạc của nghệ sĩ, ta không chỉ nghe phần hoà thanh, tính chân thật trong ca từ mà còn là những trải nghiệm độc nhất của người nghệ sĩ đó.

Tuy vậy, AI không nhắm vào cảm xúc, nó hướng đến sự dễ chịu, thẩm mỹ bình dân và đại chúng. Điều này đồng nghĩa con người không nghe nhạc AI để tìm kiếm cảm xúc, những mối quan hệ yêu ghét, hay xác định “gu” nghe nhạc. Họ tìm đến nhạc AI để được thư giãn và giải trí. Và với sự ào ạt của AI như hiện nay, việc lấy cảm xúc con người ra để làm “biên giới” có thể là một sự lạc hướng của cả nghệ sĩ lẫn công chúng.

Nhà văn, nhà phê bình C. J. Farley từng viết trên tờ TIME rằng: vấn đề không phải là AI bắt đầu giống con người mà ngược lại, nghệ sĩ bắt đầu làm nhạc giống AI. “Âm nhạc được định hình theo xu hướng của ngành - cả nghệ sĩ, người hâm mộ và các nhà điều hành âm nhạc đều chạy theo sau những gì đang thu hút, dù đó là Alternative rock hay K-pop, Afrobeats... Nếu nhạc AI bắt đầu thống trị các bảng xếp hạng, con người sẽ vọng âm theo máy móc”.

Nhận định của C. J. Farley cũng có những nét tương tự với suy nghĩ của Vũ Đinh Trọng Thắng (Ngọt). Câu chuyện ở đây không phải một ngày nào đó AI sẽ làm hay hơn, đẹp hơn. Tuy nhiên, trước khi AI tạo ra những sản phẩm hay và đẹp thì trước đó cũng phải có một sự chuẩn bị nhất định. Lời chia sẻ từ hơn 2 năm trước của Thắng “Ngọt” đã thực sự diễn ra, không chỉ bởi AI đã hay hơn mà còn đa dạng và phù hợp với đời sống của công chúng. Trong một tương lai không xa, chúng ta sẽ chấp nhận các sản phẩm AI như một tất yếu, phù hợp với những nhu cầu thực tế của con người trong thời đại trí tuệ trở nên dân chủ hóa và bình thường hóa.

Mỗi liên kết người - người dần chuyển sang người - máy

Thông qua âm nhạc và các sản phẩm AI khác, ta có thể thấy một sự dịch chuyển trung tâm trong mối liên kết giữa người - người chuyển sang người - máy. Ở góc độ ngành công nghiệp âm nhạc, các nhà điều hành sẽ nhận thấy nhiều lợi ích từ AI hơn là con người. AI sẽ không có những chấn thương và bất ổn tâm lý. AI cũng chẳng thương lượng lại hợp đồng ghi âm hay vạ miệng trên mạng xã hội. AI chỉ đơn giản tạo ra các sản phẩm.

Ở góc độ thưởng thức, con người sẽ dần dịch chuyển giữa nghe nhạc của nghệ sĩ sang nhạc do AI tạo sinh. Lúc đó, họ không cần phải “ở trong một trạng thái cảm xúc mà không phải bước vào lịch sử, nỗi đau hay kinh nghiệm sống của một chủ thể khác” (Phạm Diệu Hương, Nhạc AI có gì sai). Ta chỉ cần mở một playlist lên, và trước khi kịp suy nghĩ đó là âm nhạc do con người hay AI tạo ra, các giai điệu và ca từ đã dẫn ta đến một trải nghiệm khác.

Khi âm nhạc không còn là sự kết nối sâu sắc giữa người và người, nó sẽ làm một nhiệm vụ khác, tiêu khiển và giải trí. Thậm chí, nó là một thứ âm thanh nền dễ chịu - giống như ta đã được “huấn luyện” để nghe nhạc thiền (meditation music) khi ta đi ngủ, nhạc lofi hay ambient khi ta làm việc. Nó là một thứ âm thanh trắng (white noise) để khỏa lấp đi sự ồn ào của thế giới vội vã, và những tiếng nói chộn rộn trong tâm trí, hoặc chỉ đơn giản để “dễ tập trung” xử lý các công việc trong ngày.

Tôi không chọn nghe nhạc AI bởi vì nhiều lý do cá nhân. Bởi trước hết, tôi yêu âm nhạc của con người tạo ra. Ở đó, tôi ngầm cam kết với những người nghệ sĩ mình hâm mộ: Nếu họ còn sáng tạo, tôi sẽ tiếp tục yêu mến và ủng hộ. Cũng vì thế, tôi có những đòi hỏi của một người hâm mộ và một khách hàng. Đó là một thỏa thuận ngầm cùng một sự yêu ghét, những cảm xúc chân thực. Với sự phổ biến của AI ngày nay, tình yêu và mối liên kết đó với nhiều người là không cần thiết. Nó khiến ta đặt ra một câu hỏi cốt yếu, tại sao ta lại yêu thích một nghệ sĩ nào đó đến vậy? Và tại sao ta không yêu nghệ sĩ, con người nữa?