Suốt nhiều thập kỷ, hình ảnh quảng cáo, phim truyền hình và sách giáo khoa luôn khắc họa gia đình qua công thức: một người cha trụ cột, một người mẹ đảm đang và hai con “đủ nếp đủ tẻ”. Đây được gọi là mô hình Gia đình hạt nhân (Nuclear Family), cấu trúc từng là biểu tượng của ổn định và thịnh vượng xã hội. Tuy nhiên, việc liên tục lý tưởng hóa hình ảnh này vô tình tạo ra một “chuẩn mực” phiến diện, khiến bất kỳ ai nằm ngoài cấu trúc ấy đều bị gạt ra bên lề.

Kể từ năm 1994, ngày 15/5 hằng năm được Liên Hợp Quốc chọn làm Ngày Quốc tế Gia đình. Đây là dịp để mọi người nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của gia đình và các vấn đề ảnh hưởng đến đời sống gia đình trên toàn cầu. Trong bối cảnh hôm nay, chính sự bùng nổ của kinh tế số và tư duy độc lập đã phá vỡ thế độc tôn của mô hình cũ. Gia đình lúc này không còn cố định với những vai trò giới tính đóng khung, mà trở thành một thực thể linh hoạt, biết cách thấu hiểu và thích ứng với dòng chảy của thời đại.

Thế nào mới thực sự là một “gia đình”?

Điểm cốt lõi của sự thay đổi này chính là cuộc đấu tranh để phá vỡ ranh giới của một khái niệm quen thuộc. Một cá nhân hay một nhóm người gắn kết cần được xã hội và luật pháp thừa nhận để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Thực tế cho thấy, việc thiếu hụt các quy định cụ thể về hôn nhân đồng giới đang tạo ra những rào cản nghiệt ngã về quyền thừa kế, quyền giám hộ y tế và quyền nuôi con. Điều này phản ánh nghịch lý đau lòng: Dù cho “tổ ấm” có thể được xây dựng và tồn tại dựa trên tình yêu thương và nỗ lực cá nhân, vẫn có những người phải đấu tranh mỗi ngày để có được một vị thế pháp lý tương xứng, đảm bảo rằng tình yêu của họ được bảo vệ trước những biến cố của cuộc đời.

Trong cuộc thảo luận về luật Hộ tịch (sửa đổi) sáng 11/4/2026, Đại biểu Dương Minh Ánh đã chỉ ra rằng, hiện nay hệ thống pháp luật chưa có quy định “cho phép ghi nhận đầy đủ thông tin cha, mẹ đối với trẻ em trong các gia đình có yếu tố LGBT trong giấy khai sinh của trẻ”. Đây được xem là một khoảng trống pháp lý đối với vấn đề con cái của người chuyển giới và đồng tính tại nước ta. Hiện trên thế giới có khoảng 40 nước đã công nhận hôn nhân đồng tính và khoảng 30 nước vừa công nhận hôn nhân đồng giới, vừa cho phép người chuyển giới thay đổi giới tính hợp pháp mà không yêu cầu phẫu thuật thực tế. Trong khi đó tại Việt Nam, cộng đồng LGBT chiếm khoảng 2% dân số, tức khoảng 2 triệu người trên toàn lãnh thổ, tương đương với tổng số dân của một thành phố lớn. Vì không được đăng ký kết hôn, các cặp đôi đồng giới tại nước ta không thể cùng đứng tên trên giấy khai sinh hoặc giấy chứng nhận nuôi con. Điều này dẫn đến việc chỉ có một người là “cha/mẹ” hợp pháp trên giấy tờ, người còn lại hoàn toàn là “người dưng” trước pháp luật.

Những giấy khai sinh chỉ có thể đứng tên một người

Trong trường hợp người cha/mẹ hợp pháp không may qua đời hoặc gặp biến cố, người còn lại không có quyền tự động giám hộ đứa trẻ. Đứa trẻ có thể bị tách khỏi người đã nuôi nấng mình bấy lâu để đưa về cho họ hàng huyết thống hoặc vào các trung tâm bảo trợ, gây nên những tổn thương tâm lý khó lòng hàn gắn. Trong những tình huống khẩn cấp liên quan đến y tế, chỉ có người thân, cha mẹ hoặc vợ chồng hợp pháp mới có quyền ký giấy cam đoan phẫu thuật. Người bạn đời và cha mẹ trong gia đình đồng giới thường bị từ chối quyền này, dẫn đến những chậm trễ đáng tiếc trong việc cứu chữa.

Phim ngắn Một Nửa Gia Đình của Chiến dịch Tôi Đồng Ý đã phản ánh chính xác và đầy xót xa về thực trạng trên, khi người mẹ gắn bó bao năm với đứa trẻ lại không có quyền đặt bút ký giấy xác nhận phẫu thuật cho con vì thiếu danh phận hợp pháp. Câu nói xé lòng của đứa trẻ trên giường bệnh: “Mẹ cũng là mẹ của con mà” như sự thật hiển nhiên đánh vào thực tế nghiệt ngã của những tờ giấy khai sinh chỉ có thể đứng tên một người.

Bên cạnh những khó khăn thực tế, việc không được công nhận còn là một sự phủ nhận về mặt giá trị. Con cái trong các gia đình đồng giới phải đối mặt với sự tò mò hoặc kỳ thị từ bạn bè và xã hội khi gia đình mình “khác biệt” và không được pháp luật thừa nhận. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách và niềm tự hào về gia đình của con trẻ. Đối với cha mẹ, việc sống trong một tổ ấm có thật về cảm xúc nhưng “vô hình” trước pháp luật tạo ra trạng thái bất an thường trực, khiến họ luôn phải sống trong tâm thế đấu tranh hoặc giấu mình trước định kiến của xã hội.

Vì vậy, đây là một tín hiệu đáng mừng khi bước sang năm 2026, những thảo luận tại nghị trường về việc lấp đầy các khoảng trống pháp lý cho gia đình đồng giới được nhìn nhận công khai và nhận được nhiều sự hưởng ứng, quan tâm từ cộng đồng. Đây chính là niềm hy vọng để đưa những gia đình này ra khỏi bóng tối của sự bấp bênh, hướng tới một xã hội nhân văn hơn.

Hạnh phúc không nằm ở số lượng

Cũng từ đó, chúng ta cần có một cái nhìn thấu đáo hơn đối với việc đa dạng hóa khái niệm gia đình, khi ngày 15/5 hằng năm không chỉ là dịp để tôn vinh những gì chúng ta đang có, mà là lúc ghi nhận những nỗ lực khẳng định quyền được coi là một gia đình của những tổ ấm “phi truyền thống”. Bài toán pháp lý và sự công nhận của xã hội chính là chìa khóa để giải phóng con người khỏi những định kiến cũ kỹ. Bởi sau cùng, gia đình không nên được đo bằng số lượng thành viên hay giới tính, mà là bằng khả năng thấu cảm và yêu thương. Chỉ khi những khoảng trống ấy được lấp đầy, mọi mô hình tổ ấm mới có thể thực sự trở thành nơi “trở về” an yên.

Thay vì bị coi là “gia đình chưa hoàn thiện”, các cặp đôi DINKs (Dual Income, No Kids - Hai thu nhập, không con cái) đang chứng minh rằng sự đồng hành giữa hai cá nhân tự do đã là một cấu trúc gia đình trọn vẹn. Cuộc đấu tranh của họ không chỉ nằm ở việc bảo vệ lối sống cá nhân, mà là đấu tranh với định kiến thâm căn cố đế của xã hội khi cho rằng trẻ em là sợi dây liên kết duy nhất để đạt được hôn nhân hạnh phúc. Chiếu theo Thuyết Confluent Love (tạm dịch: Tình yêu hội lưu/Tình yêu gắn kết) của nhà xã hội học người Anh Anthony Giddens (1992), đây là nhóm người đang định nghĩa lại tổ ấm dựa trên sự phát triển chung và sự thấu cảm sâu sắc.

Ở đó, mối quan hệ không được duy trì bởi nghĩa vụ sinh học, mà bởi sự thỏa mãn về cảm xúc và sự ngưỡng mộ trí tuệ dành cho nhau.

Hạnh phúc của họ là một hệ sinh thái khép kín nhưng đầy ắp sự tự do, nơi mỗi cá nhân được là phiên bản tốt nhất của chính mình trong sự nâng đỡ của bạn đời.

Trong khi đó, những người phụ nữ chọn con đường chủ động trở thành mẹ đơn thân lại mang đến một định nghĩa khác về quyền tự quyết. Họ không còn ở tâm thế “chờ đợi” một người đàn ông để hoàn thiện bản vẽ về một mái ấm. Thay vào đó, họ chủ động vận hành một gia đình tinh gọn, nơi sự độc lập về tư duy và vững vàng về kinh tế trở thành lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ thế giới của con. Dưới lăng kính của Thuyết Nữ quyền hiện đại, đây là sự giải phóng khỏi những kỳ vọng truyền thống về vai trò giới. Bằng cách tự tạo dựng môi trường nuôi dạy con cái dựa trên sự tôn trọng và chân thành, họ chứng minh rằng cấu trúc gia đình không phải là yếu tố duy nhất quyết định tương lai của con trẻ. Đây là cách họ tự viết lại kịch bản cho cuộc đời mình: Một gia đình không có sự thiếu vắng, chỉ có sự lựa chọn và trách nhiệm.

Mặt khác, một hình thái gia đình tối giản nhất nhưng cũng đầy thách thức chính là kiểu “gia đình một thành viên”. Một người phụ nữ tự chủ với không gian riêng, tự làm chủ tài chính và cảm xúc của chính mình. Trào lưu Sologamy (Tự kết hôn với chính mình) hay lối sống độc thân bền vững không phải là biểu hiện của sự cô độc hay không ai cần đến, mà là cách họ khẳng định rằng bản thân không cần một mảnh ghép bên ngoài để trở nên trọn vẹn. Trong ngôi nhà của riêng mình, họ vừa là trụ cột, vừa là người giữ lửa, vừa là người đồng hành với chính bản thể của mình. Đó là hành trình tìm về sự thống nhất với tâm hồn, nơi niềm vui không còn là một giá trị phải đi vay mượn từ bất kỳ ai khác.

Chưa dừng lại ở đó, trong dòng chảy dịch chuyển của xã hội hiện đại, đặc biệt là với cộng đồng LGBTQ+ hoặc người sống xa quê hương, khái niệm “người thân” đang được viết lại bằng những giá trị đang hiện hữu thay vì dòng máu bên trong. Đây được gọi là mô hình The Chosen Family (Gia đình tự chọn), nơi mà sự thấu cảm và cam kết đồng hành trở thành sợi dây liên kết chính yếu. Dưới góc nhìn nhân học, hiện tượng này được giải thích qua khái niệm “Fictive Kinship” (Quan hệ thân thuộc giả định), mô tả cách con người thiết lập các cấu trúc gia đình với những người không cùng huyết thống để tìm kiếm cảm giác thuộc về (Belonging) và an sinh tinh thần.

Tại Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, cuộc đấu tranh của những gia đình “phi truyền thống” không chỉ dừng lại ở mong cầu được thấu cảm, mà còn là khát khao được bảo vệ bởi những khung thành pháp lý. Những khoảng trống hiện tại trong luật định về hôn nhân đồng giới hay quyền giám hộ không huyết thống khiến những tổ ấm này gặp những rào cản vô hình trong các quyền dân sự cơ bản như giám hộ y tế, thừa kế hay đăng ký khai sinh cho con cái. Tuy nhiên, thay vì lùi bước, họ đang định nghĩa lại khái niệm “gia đình” bằng những hành động chăm sóc thiết thực mỗi ngày. Với họ, gia đình không chỉ là định mệnh từ khi sinh ra, mà còn là sự lựa chọn đầy bản lĩnh và ý thức trên hành trình tự thân trưởng thành, tự mình quyết định hạnh phúc và nơi mình mong muốn thuộc về.