Có những bộ phim khép lại cùng phần credit cuối cùng. Nhưng cũng có những bộ phim theo người xem ra khỏi rạp, trong một đêm mất ngủ, giữa một ngày bình thường hay ở khoảnh khắc họ bất ngờ nhận ra mình trong một nhân vật xa lạ. Người ta bật khóc không hẳn vì bộ phim mà vì lần đầu tiên nhìn thấy phần cảm xúc bên trong mình được gọi đúng tên.

Trong xã hội thành tích mà nhà triết học Byung-Chul Han nhắc đến trong The Burnout Society (2010), con người ngày càng quen với việc chạy theo kỳ vọng nhiều hơn đối diện với cảm xúc của chính mình. Có lẽ vì thế, trong những năm gần đây, phim ảnh không còn chỉ là phương tiện giải trí mà dần trở thành một “không gian trú ẩn” tinh thần. Từ đó, Cinematherapy được nhắc đến như một cách lý giải cho khả năng phản chiếu và chữa lành cảm xúc đặc biệt của điện ảnh.

Đôi khi, điều khiến một người bật khóc sau một bộ phim không nằm ở cái kết buồn mà ở khoảnh khắc họ bất ngờ nhận ra mình trong nhân vật đó. Một cuộc chia tay, cảm giác lạc lõng giữa gia đình hay nỗi cô đơn rất khó gọi tên ngoài đời bỗng trở nên dễ đối diện hơn khi xuất hiện trên màn ảnh.

Đó cũng là nơi Cinematherapy bắt đầu. Theo tiến sĩ Tâm lý học lâm sàng Linda Berg-Cross, điện ảnh tạo ra một “góc nhìn thứ ba”, đủ gần để con người đồng cảm nhưng cũng đủ xa để họ không bị nhấn chìm trong cảm xúc. Trong khi đó, với nhà tâm lý học Gary Solomon, một trong những người phổ biến rộng rãi khái niệm Cinematherapy, phim ảnh có thể trở thành một “safe way to explore feelings”, một cách an toàn để con người chạm vào những cảm xúc mà ngoài đời họ đôi khi né tránh hoặc không biết diễn đạt ra sao. Khi nhìn thấy mình trong một nhân vật, nhiều cảm xúc tưởng đã bị chôn sâu cũng bắt đầu trở nên rõ nét.

Có lẽ vì thế mà đôi khi, chỉ một khoảng lặng hay một câu thoại rất bình thường cũng đủ khiến người xem nhận ra cảm xúc mà họ đã mang theo suốt nhiều năm nhưng chưa từng biết gọi tên.

Về mặt học thuật, Cinematherapy được xem là một nhánh phát triển từ bibliotherapy - liệu pháp sử dụng sách trong hỗ trợ tâm lý. Khái niệm này bắt đầu được nhắc đến rộng rãi từ đầu thập niên 1990 qua các nghiên cứu của bà Linda Berg-Cross và các cộng sự. Trong trị liệu điện ảnh, phim thường được lựa chọn dựa trên trải nghiệm và trạng thái cảm xúc của từng thân chủ. Từ một nhân vật, một phân cảnh hay thậm chí một khoảng lặng trên màn ảnh, những cuộc đối thoại về tổn thương và cảm xúc bị kìm nén dần bắt đầu mở ra.

Cơ chế của Cinematherapy thường được lý giải thông qua hiệu ứng catharsis - sự giải phóng cảm xúc thông qua nghệ thuật. Khi một nhân vật đau khổ, người xem không chỉ đứng ngoài quan sát. Họ bắt đầu nhập cảm vào ánh nhìn, nhịp thở hay những khoảng lặng của nhân vật ấy, để rồi vô thức cùng họ đi qua những mất mát và khủng hoảng rất riêng.

Theo nhiều chuyên gia tâm lý, phim ảnh không hoạt động như một lời khuyên trực diện mà giống một phép ẩn dụ cảm xúc. Có những điều con người ngoài đời không biết phải bắt đầu từ đâu để nói ra nhưng lại có thể nhìn thấy rất rõ khi chúng xuất hiện trên màn ảnh. Và đôi khi, quá trình chữa lành bắt đầu từ khoảnh khắc một người nhận ra cảm xúc của mình cuối cùng cũng đã được gọi đúng tên.

Có lẽ vì vậy mà điện ảnh Việt vài năm gần đây bắt đầu đi sâu hơn vào những khoảng trống cảm xúc của đời sống hiện đại. Trong Ròm là cảm giác lạc lõng của một đứa trẻ lớn lên giữa bản năng sinh tồn và khao khát được yêu thương. Trong Bố già là bi kịch của tình yêu thương tồn tại nhưng không biết cách diễn đạt. Còn Tro tàn rực rỡ lại đi qua những vùng cô đơn âm ỉ của những con người mắc kẹt trong chính cuộc hôn nhân của mình.

Trong bối cảnh Việt Nam, cảm giác được “chữa lành” từ phim ảnh đôi khi đến từ những chi tiết rất gần. Đó có thể là một bữa cơm gia đình, một căn nhà cũ hay một mối quan hệ không biết phải bắt đầu hàn gắn từ đâu. Và khi người xem nhận ra mình trong những chi tiết ấy, quá trình đối diện với cảm xúc cũng gần như đã bắt đầu.

Có những cảm xúc con người rất khó nói ra ngoài đời nhưng lại dễ dàng nhận ra khi chúng xuất hiện trên màn ảnh. Giữa một thế giới nơi con người ngày càng khó nói thật về cảm xúc của mình, điện ảnh đôi khi trở thành nơi họ có thể lặng lẽ đối diện với chúng thông qua câu chuyện của một người khác. Đến khi phần credit cuối cùng hiện lên, điều còn ở lại đôi khi không chỉ là bộ phim mà là cảm giác cuối cùng cũng có một ai đó hiểu được điều mình đã mang theo suốt rất lâu.