Ở Việt Nam, chắc hẳn bạn đã không ít lần nghe qua những câu chuyện về các cụ già tuổi đã ngoài 100 nhưng vẫn rất minh mẫn. Chẳng hạn, cụ bà Võ Thị Đỉnh sinh năm 1918 ở Đồng Tháp. Ở tuổi 108, cụ có thể chơi cờ tướng, đọc sách chữ nho và giải thích các điển cố để con cháu ứng dụng trong đời sống. Thông qua câu chuyện của cụ Đỉnh, ta thấy rằng sự minh mẫn của tuổi già không thể là món quà ngẫu nhiên mà là thành quả của một não bộ liên tục học hỏi, một thân thể được rèn luyện thường xuyên và một tâm trí lạc quan trước những biến động. Bài viết dưới đây cũng là 4 nghiệm suy về nguyên nhân vì sao ngọn lửa mẫn tuệ và sức sống vẫn có thể rực cháy ngay cả khi tuổi già gõ cửa.

Ưu tiên giấc ngủ

Nhiều triết gia như Krishnamurit nhấn mạnh giấc ngủ ngon là một dạng thiền định sâu thẳm, tức một trạng thái không chút động niệm. Lúc này, con người mới đạt được sự nghỉ ngơi tuyệt đối, giúp não bộ trẻ hóa và tự chữa lành. Với một người làm việc bận rộn và tiêu hao nhiều năng lượng trong ngày, thậm chí ngay cả một người gần như không làm gì nặng nhọc về thân lẫn tâm, đều có nhu cầu cho một giấc ngủ ngon. Họ cảm thấy một giấc ngủ sâu bù lại cho họ niềm hạnh phúc tuyệt vời mà rất nhiều yếu tố khác không thể thay thế, thậm chí đó là tiền bạc hay danh vọng.

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, não bộ cần một trạng thái trật tự để hoạt động không xung đột. Ban đêm tĩnh tại, cùng giấc ngủ ngon lành chính là khoảng không gian tự nhiên và lý tưởng để khôi phục lại trật tự đó cho tâm trí. Tuy nhiên, một giấc ngủ sâu, không mộng mị sẽ giúp não bộ được nghỉ ngơi và thư giãn sâu. Phần lớn chúng ta đều trải qua những giấc ngủ có mơ và tùy theo giấc mơ mà trạng thái khi tỉnh giấc của mỗi người khác nhau. Có người thường mơ vào lúc nửa đêm hoặc gần sáng và khi tỉnh dậy họ có cảm giác mệt mỏi, uể oải. Trong khi đó, bất cứ ai trải nghiệm một giấc ngủ không mơ lại thường thức dậy với trạng thái hết sức tươi mới và dễ chịu.

Để cải thiện chất lượng giấc ngủ, bạn có thể bắt đầu bằng việc dọn dẹp những mối bận tâm hay điều tiêu cực ra khỏi tâm trí trước khi rơi vào giấc ngủ. Nhiều người thường thực hành viết nhật ký biết ơn hoặc thiền trước khi ngủ để tâm trí họ dễ dàng thả lỏng, buông xả được những ý niệm miên man và mối lo lắng không cần thiết.

Vận động đều đặn

Nhiều người có cảm giác thiếu minh mẫn và uể oải nếu không thường xuyên vận động. Thật vậy, bởi khi cơ thể không vận động đủ nhiều, toàn bộ cơ thể, đặc biệt là não bộ, không được cung cấp đủ khí oxy. Não bộ vốn dĩ là cơ quan tiêu thụ oxy mạnh mẽ, chiếm đến 20% tổng lượng oxy lưu thông khắp cơ thể. Lượng oxy này đóng vai trò thiết yếu trong quá trình sản xuất năng lượng, giúp các tế bào não duy trì hoạt động và thực hiện những chức năng nhận thức. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tập thể dục có thể ngăn ngừa tác động của tuổi tác lên khả năng nhận thức. Chưa kể, tập thể dục còn khiến chúng ta ngủ ngon hơn và tinh thần trở nên lạc quan sảng khoái hơn. Ở các bãi biển, ta quan sát thấy rất nhiều người già thường xuyên thức dậy sớm để tắm biển và tập thể dục. Đặc biệt, nhiều người từng chia sẻ rằng nhờ siêng năng tập luyện mà họ đã đẩy lùi được không ít bệnh tật.

Tuy nhiên, vận động ở đây không chỉ là các bài tập như đi bộ, chạy, bơi lội, yoga hay những điều mà bạn thấy trong phòng gym hiện đại. Một số nghiên cứu y khoa đã chỉ ra rằng hoạt động làm vườn cũng đủ để mang đến những thay đổi có lợi cho não bộ. Theo đó, khi làm vườn, não bộ tăng cường sản xuất hai protein quan trọng: BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) và PDGF (Platelet-Derived Growth Factor), với công dụng nuôi dưỡng tế bào thần kinh và thúc đẩy quá trình tạo mới tế bào ở vùng hải mã. Chưa kể, việc tiếp xúc trực tiếp với đất gieo trồng giúp cơ thể tăng khả năng hấp thu một loại vi khuẩn vô hại trong đất có tên là mycobacterium vaccae, kích thích não bộ tiết ra serotonin, một loại hormone điều hòa tâm trạng, từ đó mang lại cảm giác thư thái và chống trầm cảm tự nhiên.

Rèn luyện não bộ bằng những thử thách mới

Để duy trì sự mẫn tuệ cho tâm trí về lâu dài, các bài tập cho não bộ cũng là yếu tố bạn không nên bỏ qua. Nhưng chúng ta cần phân biệt rõ giữa rèn luyện và thử thách. Rèn luyện là lặp đi lặp lại một kỹ năng hay kiến thức mà não đã biết. Việc tập luyện này giúp củng cố các đường truyền thần kinh hiện có, tăng tốc độ phản xạ và sự thuần thục. Nhưng thử thách mới là yếu tố then chốt giúp não bộ minh mẫn và trở nên linh hoạt hơn.

Để tăng cường tính mẫn tuệ, bạn có thể tìm hiểu các bộ môn mới để kích thích não bộ hoạt động, buộc nó phải giải quyết bài toán mới mà không đi theo một lối mòn sẵn có. Đó có thể là học một ngôn ngữ mới, tập chơi nhạc cụ mới, sống ở một môi trường hoàn toàn mới... Khi gặp thử thách, các tế bào thần kinh buộc phải vươn các nhánh để kết nối nhau, tạo nên một đường truyền thần kinh hoàn toàn mới.

Sống một cuộc sống có ý nghĩa

Một trong những trải nghiệm khó khăn nhất của con người là cảm giác mất phương hướng trong chính cuộc sống của mình. Điều này có thể trở nên rõ rệt hơn khi bước vào tuổi già, thời điểm nhiều người phải đối diện với những thay đổi lớn về vai trò, vị thế và nhịp sống thường ngày. Sau nhiều thập kỷ gắn bó với công việc, họ đột ngột phải làm quen với cuộc sống nghỉ hưu, không còn những trách nhiệm quen thuộc hay cảm giác mình đang đóng góp tích cực cho xã hội. Sự thay đổi ấy đôi khi đi kèm với cảm giác mất đi tính độc lập khi phải nhờ cậy con cái trong những sinh hoạt vốn từng có thể tự mình đảm đương. Khi những vai trò từng định hình bản sắc cá nhân dần thay đổi, một số người cao tuổi có thể rơi vào trạng thái hụt hẫng, mơ hồ về vị trí của bản thân và hoài nghi về những giá trị mình còn có thể mang lại.

Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm và duy trì một mục đích sống có ý nghĩa đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe tinh thần. Mục đích ấy không nhất thiết phải gắn với những thành tựu lớn lao hay các mục tiêu mang tính vật chất. Đó có thể đơn giản là niềm vui chăm sóc khu vườn nhỏ, duy trì thói quen vận động, học một kỹ năng mới, tham gia hoạt động cộng đồng hoặc dành thời gian vun đắp những mối quan hệ thân thiết. Khi có điều gì đó để mong đợi và theo đuổi mỗi ngày, người cao tuổi có thêm động lực duy trì sự chủ động, cảm nhận rõ hơn giá trị của bản thân và tìm thấy ý nghĩa trong giai đoạn mới của cuộc đời.

Mối liên hệ giữa mục đích sống và sức khỏe khi về già cũng được ghi nhận trong các nghiên cứu khoa học. Một công trình nghiên cứu dài hạn của Đại học Rush (Mỹ) với sự tham gia của các nhà khoa học trong lĩnh vực y khoa và thần kinh học đã chỉ ra mối liên hệ đáng chú ý giữa cảm nhận về mục đích sống và sức khỏe não bộ ở người cao tuổi. Theo các kết quả được công bố, những người có mục đích sống rõ ràng có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn đáng kể, với mức chênh lệch được ghi nhận lên đến khoảng 50% trong một số phân tích. Bên cạnh đó, việc duy trì cảm nhận về ý nghĩa cuộc sống còn được nghiên cứu trong mối tương quan với sức khỏe tim mạch, nguy cơ đột quỵ và tình trạng viêm trong cơ thể. Những phát hiện này đồng thời gợi mở rằng, một cuộc sống khỏe mạnh khi về già không chỉ được quyết định bởi chế độ dinh dưỡng hay hoạt động thể chất, mà còn chịu ảnh hưởng từ đời sống tinh thần, cảm giác gắn kết và lý do để mỗi người tiếp tục thức dậy với sự mong đợi vào ngày mới.