Nhắc đến World Cup, người ta thường nhớ đến những trận cầu đỉnh cao, những bàn thắng được phát lại hàng trăm lần hay những sân vận động rực sáng trong tiếng hò reo của hàng vạn cổ động viên. Thế nhưng, với nhà báo, phóng viên, nhà văn Trương Anh Ngọc, điều còn đọng lại sau mỗi kỳ World Cup lại thường là những nơi không xuất hiện trong lịch thi đấu.

Đó có thể là một khu dân cư nghèo nằm ở rìa thành phố, một bảo tàng lưu giữ ký ức của vùng đất đăng cai, một quán ăn nhỏ nơi người dân địa phương vẫn ngồi trò chuyện sau giờ làm, hay một con dốc nhìn xuống sân vận động từ rất xa. Ở những nơi ấy, bóng đá không còn là câu chuyện duy nhất. Sau mỗi trận đấu vẫn còn đó đời sống thường nhật, lịch sử, văn hóa và những con người ít khi bước vào khuôn hình truyền hình.

Suốt hơn hai thập kỷ theo chân ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh, những chuyến đi ấy đã đưa anh đến khu dân cư nghèo ở Nam Phi, các favela của Brazil hay những sườn đồi tại Mexico City. Có chuyến đi mang về những góc nhìn hiếm khi xuất hiện trên mặt báo. Cũng có chuyến đi chỉ còn cách hiểm nguy vài bước chân.

Trong một buổi sáng tại Mỹ, chỉ ít giờ trước khi bước vào sân tác nghiệp một trận đấu thuộc World Cup 2026, nhà báo Trương Anh Ngọc đã dành cho Marie Claire Vietnam một cuộc trò chuyện ngắn giữa lịch trình dày đặc của giải đấu. Anh kể về những chuyến đi phía sau sân cỏ, những lần đối mặt với hiểm nguy và những câu chuyện mà mình luôn cố gắng tìm kiếm ở mỗi quốc gia đăng cai.

Kẻ ngược lối đám đông

Mùa hè năm 2010, khi World Cup lần đầu tiên được tổ chức trên đất châu Phi, hầu hết các phóng viên quốc tế đều tập trung quanh những sân vận động, trung tâm báo chí và các điểm du lịch quen thuộc. Johannesburg, Cape Town, cùng nhiều thành phố khác ngập trong bầu không khí lễ hội. Các bản tin tràn ngập hình ảnh về những khán đài rực sắc màu, những chiếc kèn vuvuzela và niềm hân hoan của một kỳ World Cup đầu tiên ở “lục địa đen”.

Thế nhưng, nhà báo Trương Anh Ngọc lại đi về hướng ngược lại. Anh tìm đến một khu dân cư cách thủ đô lập pháp Cape Town khoảng 25 km, nơi đồng nghiệp, bạn bè và cả người dân địa phương đều khuyên không nên đặt chân tới. Tỷ lệ thất nghiệp cao, tội phạm cao, những vụ cướp giật và bạo lực diễn ra thường xuyên đến mức trở thành điều quen thuộc của đời sống thường nhật ở đó.

Anh nghe những lời can ngăn nhưng vẫn đi. Bởi bên cạnh các đội tuyển, chiến thuật hay kết quả trận đấu, anh muốn mang về cho độc giả Việt Nam một góc nhìn khác. Anh muốn biết những người sống bên ngoài ánh đèn World Cup đang nghĩ gì. Họ có quan tâm đến giải đấu không? Họ sống ra sao khi cả thế giới đổ dồn ánh nhìn về đất nước của họ?

Câu trả lời anh nhận được ngày hôm đó là một con dao. Anh bị cướp bằng dao. May mắn, anh kịp thoát thân. Mười sáu năm sau, khi nhắc lại ký ức ấy, anh vẫn không thay đổi quan điểm.

Tôi cần tư liệu, cần những góc nhìn mà không phải phóng viên nào đến World Cup cũng có. Bây giờ nhìn lại, dù đã 16 năm trôi qua nhưng nếu thời gian quay lại, tôi vẫn bước vào khu ổ chuột đó. Vì ở đó, tôi có được một trải nghiệm mà không có gì thay thế được.

Nếu Nam Phi để lại cho anh một ký ức khó quên về sự hiểm nguy thì Brazil lại bắt đầu từ một câu hỏi rất khác. Tại World Cup Brazil 2014, trong khi hàng triệu người hướng về sân Maracanã huyền thoại, một trong những biểu tượng của thể thao Brazil, câu hỏi khiến Trương Anh Ngọc tò mò lại nằm ở một nơi khác. “Người trong những khu ổ chuột bên các sườn đồi bao quanh Maracanã có xem World Cup không?”. Câu hỏi ấy dẫn anh vào một favela (khu ổ chuột). Từ những con dốc nhìn xuống thành phố, Maracanã hiện ra rất gần. Nhưng khoảng cách giữa hai thế giới ấy dường như xa hơn rất nhiều so với vài kilomet địa lý. Một bên là lễ hội toàn cầu trị giá hàng tỷ USD. Một bên là cuộc sống thường nhật vẫn tiếp diễn như chưa từng có World Cup.

Người địa phương chỉ dặn anh phải rời đi trước khi trời tối và tuyệt đối không bước qua những khu vực không còn chốt kiểm soát của cảnh sát. Ban đầu, lời dặn ấy vẫn được đảm bảo. Nhưng càng đi sâu, những chốt cảnh sát dần biến mất.

“Đúng lúc ấy, tôi nghe rất rõ một tiếng gọi: ‘Ngọc ơi!’ Tôi cứ có cảm giác như mẹ mình gọi”, anh kể. Anh đứng khựng lại gần một phút rồi quyết định quay ra. Chỉ sau đó không lâu, khi xem lại tin tức địa phương, anh mới biết khu vực mình vừa rời khỏi đã xảy ra một cuộc đấu súng giữa cảnh sát và các băng nhóm tội phạm. Đến hôm nay, anh vẫn không thể lý giải tiếng gọi ấy. Anh chỉ cho rằng, có lẽ sau lần cận kề cái chết ở Nam Phi, bản năng sinh tồn của mình đã trở nên nhạy cảm hơn.

Sau tất cả những lần đối mặt với rủi ro, anh vẫn tiếp tục tìm đến những nơi như thế. Bởi càng đi xa khỏi đám đông, anh càng tiến gần hơn đến những điều mình muốn ghi lại. Những phận người không xuất hiện trên trang nhất, những người bán hàng rong, những đứa trẻ, những người phụ nữ trong khu ổ chuột, những cộng đồng sống bên lề của ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh. Với anh Trương Anh Ngọc, đôi khi đó mới là World Cup thực sự.

Một đất nước sau quả bóng

Mùa hè 2026 mang đến một thử thách đặc biệt cho những phóng viên thể thao. Lần đầu tiên trong lịch sử, World Cup được tổ chức tại ba quốc gia: Mỹ, Canada và Mexico. Chỉ riêng việc di chuyển giữa các thành phố đăng cai đã là một bài toán về thời gian và thể lực.

Với nhà báo Trương Anh Ngọc, đó cũng là kỳ World Cup đòi hỏi nhiều dịch chuyển nhất trong sự nghiệp. Chỉ trong hơn một tháng tác nghiệp, anh thực hiện khoảng 20 chuyến bay, chưa kể những chặng tàu và xe buýt kéo dài hàng trăm kilomet. Nhưng giữa lịch trình dày đặc ấy, anh vẫn dành thời gian để đi bộ qua các thành phố, ghé vào bảo tàng, thư viện, công viên và những địa danh lịch sử.

Có những ngày anh đi bộ 20 - 30 km dưới cái nắng hè gay gắt chỉ để quan sát và cảm nhận nơi mình đang đứng. Qua lăng kính của anh, World Cup 2026 không chỉ có các sân vận động. Trong hành trình của anh còn có Times Square, Central Park, tòa nhà Empire State. Đó là lần đầu tiên anh đặt chân tới nước Mỹ - quốc gia thứ 100 trong hành trình khám phá thế giới của mình.

Chuyến đi World Cup 2026 này vừa là một hành trình về văn hóa, về con người, thậm chí về ẩm thực. Anh viết về lịch sử, về xã hội, về âm nhạc và tất nhiên có cả bóng đá trong đó nữa.

Từ những biểu tượng quen thuộc của thành phố New York, hành trình tiếp tục dẫn anh đến Philadelphia, nơi Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ được thông qua vào ngày 4/7/1776, rồi Atlanta, nơi anh tìm đến ngôi nhà và phần mộ của nữ văn sĩ Margaret Mitchell, tác giả Cuốn theo chiều gió. Từ một tác phẩm văn học, những suy ngẫm về lịch sử miền Nam nước Mỹ như cuộc Nội chiến Mỹ (1861 - 1865), chế độ nô lệ tại Mỹ vào đầu những năm 1600 và những dấu vết lịch sử còn hiện diện trong đời sống hôm nay. Với anh, bóng đá chưa bao giờ tách rời khỏi đời sống của vùng đất nơi nó diễn ra. Một trận đấu có thể kết thúc sau 90 phút nhưng câu chuyện về vùng đất nơi trận đấu diễn ra đôi khi còn tiếp tục rất lâu sau đó.

Chính suy nghĩ ấy đưa anh đến một trong những trải nghiệm đáng nhớ nhất tại Mexico City (Mexico). Trong những ngày tác nghiệp, anh tìm đến một khu dân cư nghèo nằm trên sườn đồi, nơi người dân hằng ngày sử dụng hệ thống cáp treo công cộng để đi lại. “Tôi đặt ra câu hỏi tại sao người ta lại làm cáp treo cho những người ở khu ổ chuột như thế này. Đến khi đi cùng người dân ở đó và quay trở về, tôi hiểu rằng nó không chỉ là chuyện giao thông. Nó giúp người ta có sinh kế tốt hơn, giúp giảm tội phạm và khiến cuộc sống an toàn hơn”, anh kể

Chuyến đi vì một tuyến cáp treo cuối cùng lại mở ra câu chuyện lớn hơn về đời sống đô thị, về cơ hội tiếp cận việc làm, về hành trình đến trường của trẻ em, về khả năng kết nối những khu vực từng bị tách biệt với phần còn lại của thành phố. Ở một số nơi, hệ thống này còn giúp phụ nữ cảm thấy an toàn hơn khi di chuyển vào buổi tối. Cũng như nhiều chuyến đi khác của anh Trương Anh Ngọc, một công trình giao thông có thể mở ra câu chuyện về xã hội, một địa danh lịch sử có thể dẫn tới những lát cắt của quá khứ, còn bóng đá trở thành điểm khởi đầu để khám phá những điều rộng lớn hơn.

Tóm lại, đây không chỉ là hành trình khám phá Mexico hay nước Mỹ mà còn là hành trình khám phá cảm xúc của chính bản thân mình.

Nghề báo sau tiếng còi khai cuộc

Trước khi các cổ động viên và khán giả ổn định chỗ ngồi trên các khán đài, anh Trương Anh Ngọc đã có mặt tại trung tâm báo chí và khu vực tác nghiệp từ 2 đến 3 giờ đồng hồ trước để chuẩn bị. Trong lúc trận đấu còn đang diễn ra, điện thoại của anh đã liên tục ghi hình, cập nhật nội dung và gửi dữ liệu về tòa soạn. Một trận đấu kết thúc sau 90 phút, nhưng công việc của người làm báo thường chỉ mới đi qua nửa chặng đường. Sau tiếng còi mãn cuộc là những phần phỏng vấn cổ động viên, các buổi livestream, video ngắn, bản tin cho báo giấy và hàng loạt nội dung khác cần hoàn thành trong thời gian ngắn. Tất cả được thực hiện chỉ với một chiếc điện thoại, một chân máy nhỏ và vài thiết bị ghi âm mang theo bên mình.

Nhìn từ bên ngoài, đó có vẻ là câu chuyện về khối lượng công việc ngày càng lớn của một phóng viên “tác chiến” tại World Cup. Nhưng với Trương Anh Ngọc, thay đổi lớn nhất trong hơn 20 năm qua lại nằm ở chính nghề báo. Khi World Cup 2002 diễn ra, anh chỉ theo dõi và đưa tin về giải đấu từ xa. Đến World Cup 2006, công việc vẫn gắn liền với báo giấy và những bài bình luận truyền thống sau mỗi trận đấu.

Ngày nay, tỷ số, thống kê hay diễn biến trận đấu xuất hiện gần như tức thì trên mọi nền tảng tin tức và mạng xã hội. Khán giả có thể theo dõi trận đấu từ nhiều góc máy, xem lại mọi tình huống chỉ sau vài giây. Trong bối cảnh ấy, giá trị của người có mặt tại hiện trường không còn nằm ở việc đưa tin nhanh hơn hay thuật lại những gì đã diễn ra, mà ở việc mang về những trải nghiệm nằm ngoài khung hình như bầu không khí trên khán đài, phản ứng của cổ động viên, nhịp sống của thành phố đăng cai hay những lát cắt đời thường phía sau sân vận động.

Vì thế, anh không xem mạng xã hội là đối thủ của báo chí truyền thống. Với anh, mỗi nền tảng chỉ là một cách kể chuyện khác nhau. Có câu chuyện phù hợp với một bài viết dài trên báo in, có câu chuyện chỉ cần vài phút livestream trước sân vận động, cũng có những khoảnh khắc được truyền tải trọn vẹn bằng một đoạn video ngắn hay vài dòng ghi chép cập nhật trên mạng xã hội. “Tôi luôn nghĩ mình là một nhà báo social”, anh nói. Anh giải thích “social” không phải là chạy theo lượt xem hay những xu hướng nhất thời. Đó là cách để báo chí đến với độc giả trên chính những nền tảng họ sử dụng mỗi ngày.

Nhà báo phải trở thành một phần của bầu không khí ấy. Không chỉ ghi lại cảm xúc của cổ động viên, người làm nghề đôi khi còn phải hòa vào đám đông, cùng vui với một bàn thắng, cùng lặng đi sau một thất bại và trực tiếp cảm nhận những gì đang diễn ra trước mắt.

Để có mặt ở hiện trường nhiều nhất có thể, những khoảng nghỉ đúng nghĩa gần như không còn. Đổi lại là những giấc ngủ ngắn trên máy bay, tàu điện hay giữa các chặng di chuyển. Với anh, đó là cái giá phải trả để luôn có mặt ở nơi câu chuyện đang diễn ra. “Sự hiện diện của phóng viên tại chỗ quan trọng hơn rất nhiều so với việc ngồi ở nhà và theo dõi qua màn hình”, anh nói.

Sau hơn hai thập kỷ theo chân World Cup, điều Trương Anh Ngọc mang về không chỉ là những trận đấu hay những bàn thắng. Đó còn là ký ức về những con dốc nhìn xuống Maracanã, một chuyến cáp treo ở Mexico City, những khu dân cư nghèo tại Nam Phi hay những cuộc trò chuyện với những con người mà truyền hình hiếm khi kịp ghi lại. Có lẽ cũng vì thế, với anh, World Cup chưa bao giờ chỉ gói gọn trong 90 phút trên sân cỏ.

Trái bóng có thể lăn ở đâu đó. Nhưng cuộc sống ở đó vẫn tiếp tục.

Bên lề World Cup 2026: Những người phụ nữ trên sân cỏ

Có một khoảnh khắc tại World Cup 2026 mà anh Trương Anh Ngọc vẫn nhớ rất rõ. Trước giờ bóng lăn, bảng điện tử trên sân vận động hiện tên tổ trọng tài điều khiển trận đấu. Cả trọng tài chính lẫn các trợ lý đều là phụ nữ. Trên khán đài, nhiều cổ động viên bất ngờ reo lên rồi vỗ tay. Đó không phải phản ứng dành cho một bàn thắng hay một ngôi sao vừa xuất hiện. Đó là sự hưởng ứng dành cho một hình ảnh từng rất hiếm gặp ở World Cup nam. Theo anh, chi tiết ấy cho thấy những thay đổi đang diễn ra trong thế giới bóng đá.

Bóng đá không chỉ là cuộc chơi của nam giới. Trọng tài cũng không phải là nghề nghiệp chỉ dành cho nam giới. Bóng đá là của tất cả mọi người.

World Cup 2026 có sáu nữ trọng tài góp mặt trong tổng số hơn một trăm trọng tài tham dự giải. Đây là kỳ World Cup nam thứ hai liên tiếp có sự hiện diện của các nữ trọng tài, sau lần đầu tiên tại Qatar năm 2022. Với Trương Anh Ngọc, đó không chỉ là một cột mốc mang tính biểu tượng. Anh tin rằng khi các nữ trọng tài tiếp tục chứng minh năng lực ở những giải đấu lớn nhất thế giới, cơ hội dành cho họ cũng sẽ ngày càng rộng mở hơn trong tương lai.

Sự quan tâm của anh với bóng đá nữ cũng đến từ những trải nghiệm tại World Cup nữ 2023 ở Australia và New Zealand, nơi anh đồng hành cùng đội tuyển nữ Việt Nam. Điều khiến anh ấn tượng không chỉ là chất lượng chuyên môn ngày càng cao hay những sân vận động đông kín khán giả mà còn là hành trình phía sau mỗi cầu thủ. Nhiều người trong số họ phải vượt qua định kiến, thiếu thốn cơ hội và sự quan tâm ít hơn đáng kể so với bóng đá nam để có mặt trên sân khấu lớn nhất của bóng đá thế giới.

Theo Trương Anh Ngọc, bóng đá nữ Việt Nam vẫn cần thêm thời gian để thu hút nhiều khán giả, nhà tài trợ và sự quan tâm từ truyền thông. Nhưng cũng chính những bước tiến trong những năm gần đây, đặc biệt là lần đầu góp mặt tại World Cup nữ, đã cho thấy tiềm năng phát triển rất lớn của bóng đá nữ.

Trong nhiều cuộc trò chuyện với truyền thông quốc tế tại New Zealand, Trương Anh Ngọc nhận thấy sự quan tâm dành cho bóng đá nữ Việt Nam lớn hơn nhiều người tưởng. Các phóng viên nước ngoài hỏi anh về hành trình phát triển của bóng đá nữ Việt Nam, về những khó khăn mà các cầu thủ phải vượt qua và về cách họ từng bước tạo dựng vị trí của mình trong một môi trường vốn được xem là sân chơi của nam giới. Theo anh, đó là minh chứng rõ nhất cho giá trị của việc được hiện diện trên sân khấu lớn. World Cup là nơi cả thế giới cùng dõi theo. Và mỗi lần xuất hiện ở đó đều giúp những nỗ lực phía sau được nhìn thấy nhiều hơn.

Tôi hy vọng sẽ còn được chứng kiến nhiều phụ nữ xuất hiện hơn trên sân cỏ, dù với tư cách cầu thủ, trọng tài, huấn luyện viên hay bất kỳ vai trò nào khác. Bởi cơ hội không nên được quyết định bởi giới tính mà bởi năng lực và khát vọng của mỗi người.