Mở ra cánh cửa ngược dòng thời gian về những năm tháng đã xa, ‘Hẹn em ngày nhật thực’ cùng những tựa phim thời đại cũ dẫn lối người xem tạm rời khỏi nhịp sống đương đại đủ đầy tiện nghi, bước vào hành trình phủ màu nhiệm mang tên ký ức.

Kể chuyện thuần về ái tình lứa đôi - chủ đề thường bị xem là khó bán vé, nhưng Hẹn em ngày nhật thực khéo lấy lòng đại chúng, gieo cảm xúc đẹp nhờ sự chân thành, tử tế - cả trong câu chuyện phim và cách làm phim.

Hoài niệm phim diễm tình thập niên 1990

Phim kể về mối tình đầu nơi làng quê duyên hải, trải dài từ cuối năm 1989 đến mùa thu năm 1996, mà trong đó, hai nhân vật chính chỉ thực sự bên nhau một tháng. Thời nay, “thế giới phẳng”, việc liên lạc đơn giản thì yêu xa cũng chưa chắc dễ dàng. Huống hồ là gần 40 năm trước, đường sá cách trở, viễn thông chưa tiện lợi. Thư viết xong, đem gửi dài ngày mới tới được tay người mình thương. Đó là chưa kể, thư từ dễ thất lạc.

Trên màn ảnh rộng, những cánh thư qua lại giữa Trà Mây và Hạnh Trí gói ghém bao mối tương tư của hai con người vì nhau mà cố gắng, lưu giữ tháng ngày nam chính gom góp từng đồng bạc cho củi, gạo, dầu, mắm, muối và ước vọng dài lâu mai này, mộc mạc thôi nhưng đủ làm đôi trẻ trên phim vững lòng, còn những người ngồi trước màn ảnh thì lặng lẽ rơi lệ. Mọi thứ trong mối quan hệ của Ân (Đoàn Thiên Ân đóng) và Thiên (Khương Lê đóng) được khắc họa một cách tiết chế, không vồ vập bề ngoài mà vẫn cảm được những cuộn trào trong tâm, dù là với cảm xúc yêu, giận, âu lo hay oán trách.

Phim được làm theo phong cách thời nay, nhưng thật lạ khi cứ khơi gợi nhiều hoài niệm về những cuốn phim diễm tình hơn 30 năm trước - người ta hay gọi là phim mỳ ăn liền. Có lẽ là bởi, không khí làng quê, hình ảnh nam nữ chính chở nhau trên xe đạp, hẹn nhau đàn hát trên triền đê, cho đến cảm xúc day dứt, bâng khuâng neo đậu trong lòng khán giả làm nên cái tình đơn sơ mà nhiều chất chứa.

Nhân vật Thiên có chút vụng dại của thanh niên thật thà, nhưng không khờ khạo, mà khá lanh, đôi khi cũng biết dẻo miệng dỗ ngọt bạn gái. Tính cách này khác với hầu hết nam chính mọt sách trong phim lãng mạn những năm 1990. Chỉ riêng tạo hình thư sinh của anh lại làm nhớ đến tài tử Lê Công Tuấn Anh trong những cuốn phim kinh điển. Nhất là những phút cuối của Hẹn em ngày nhật thực, chỉ còn thiếu cặp mắt cận to bản, An Thiên sẽ y như Quang Đông-ki-sốt trong Vị đắng tình yêu.

Khoảnh khắc Thiên ôm guitar, đệm đàn cho Ân (Đoàn Thiên Ân) hát trong đêm sinh hoạt văn nghệ thôn lại nhang nhác những cảnh trình diễn ca nhạc trong Em còn nhớ hay em đã quên. Bộ phim này kể về tình yêu song hành âm nhạc, vai nam chính của Lê Công Tuấn Anh dựa trên chân dung nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Trùng hợp thêm, Thiên của Hẹn em ngày nhật thực sinh năm 1967, giống Lê Công Tuấn Anh. Và ngoài đời, Lê Công từng được nuôi dưỡng bởi người cô là tu nữ.

Cỗ máy thời gian trên màn ảnh

Điện ảnh thế giới có khái niệm period films, tạm dịch là phim thời đại cũ. Không phải phim cổ trang với diễn viên mặc cổ phục, trong bối cảnh phong kiến, các tác phẩm này có câu chuyện diễn ra vào thời hiện đại, chỉ là cách nay vài chục năm. Dễ nhận thấy, tại Việt Nam, khi các phim kiểu này ra mắt, nhà phát hành thường chọn hậu trường tái hiện không gian sinh hoạt và ngoại cảnh là một trong các nội dung truyền thông. Ngoài việc quá trình này công phu, có cái để kể, điều đó cũng chứng tỏ phương diện này khơi gợi được sự quan tâm, tò mò nhất định từ khán giả.

Đó cũng là ưu thế của các phim thời đại cũ so với phim bối cảnh đương đại. Xem phim, người lớn tuổi hoài niệm thanh xuân; thế hệ 7X, 8X và có thể cả 9X đời đầu gặp lại thời thơ ấu; còn thế hệ trẻ ngày nay bắt gặp những điều họ từng đọc qua sách báo, nghe cha mẹ, ông bà kể nhưng chưa được tận mắt thấy. Cảm giác thích thú hay xúc động từ đó mà neo đậu trong lòng người xem.

Theo chân các nhân vật trên màn ảnh, người xem được dịp du hành thời gian về thời không điện thoại di động, không Internet, điện thoại bàn còn xa xỉ và ngay cả điện cũng lúc có lúc không. Khán giả bây giờ xem phim xong, không có smartphone để viết cảm nhận về phim có thể thấy thiếu vắng, khó chịu, nhưng trong lúc xem phim, nhìn nhân vật sống đời không công nghệ lại rất thú vị.

Những năm tháng đời sống còn thiếu thốn trăm bề, thì những trắc trở, chật vật của nhân vật cũng khác nhiều so với các câu chuyện được kể trong phim đương đại. Hẹn em ngày nhật thực hay Cô gái đến từ hôm qua, Mắt biếc, Ngày xưa có một chuyện tình cùng khắc họa những tơ vương cất giấu trong lòng, những hẹn ước ý tại ngôn ngoại mà sâu sắc hơn gọi thẳng chữ “yêu”, chữ “nhớ”, những buổi hẹn dân dã bên ly chè ở quán vỉa hè hay những món quà thủ công gói trọn tình ý.

Với Mắt biếc và Quán Kỳ Nam, thứ làm người ta say mê trước hết là đường sá phố thị, không gian sinh sống, phong cách thời trang và các thú tiêu khiển của người Việt cách đây hơn nửa thế kỷ. Trong khi, Công tử Bạc Liêu lại hình ảnh hóa thói quen vung tiền ăn chơi, phương thức làm marketing thương hiệu cá nhân theo kiểu cậu ấm, cô chiêu miền Nam bộ cả trăm năm trước.

Chuyện trong phim thời đại cũ không vẽ ra muôn kiểu ảo vọng như phim viễn tưởng, nhưng vẫn lấp lánh nhiệm màu bởi sự vừa gần gũi vừa khác lạ với hiện thực. Chúng tựa như cỗ máy thời gian đưa khán giả tạm rời khỏi đời sống thường nhật trong vài tiếng nơi thánh đường điện ảnh.

Dòng phim chưa từng mất khán giả

Thực tế, phim thời đại cũ có sức sống bền bỉ tại Việt Nam, từ màn ảnh nhỏ đến màn ảnh lớn. Truyền hình Vĩnh Long giữ rating chủ yếu bằng dòng “phim xưa” (phim về Nam bộ đầu thế kỷ 20). Cuối thập kỷ 1990 - đầu 2000, Hãng phim truyền hình TP HCM (TFS) cũng tạo ra nhiều series huyền thoại về thời Pháp thuộc: Những nẻo đường phù sa, Những đứa con thành phố, Đất phương Nam...

Điện ảnh thì ít hơn, chủ yếu do kinh phí dàn dựng cao, hậu kỳ phức tạp, trong khi doanh thu chưa chắc bù đắp được đồng tiền bỏ ra. Tới khoảng ba năm nay, phòng vé nội địa khởi sắc, các nhà đầu tư dần cởi mở và có lòng tin hơn với các đề tài khó, dự án lớn. Do đó, các kịch bản thời đại cũ có cơ hội từ trang kịch bản bước lên màn ảnh.

Các phim bối cảnh cách đây 30-40 năm như Cô gái đến từ hôm qua, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Ngày xưa có một chuyện tình…, không quá khó trong dàn dựng, nhờ không gian cổ kính vẫn được gìn giữ ít nhiều ở những vùng quê chưa bị du lịch hóa quá nhiều. Tử chiến trên không, Quỷ tha ma bắt: Thai chiêu tài, Út Lan: Oán linh giữ của gần như gói gọn câu chuyện trong một không gian, việc dàn dựng càng đơn giản.

Trong khi, nhiều tác phẩm có các cảnh quay mang tính đặc thù như bom đạn chiến tranh, vũ trường, máy bay… đòi hỏi quy mô phục dựng cầu kỳ cùng khả năng kiểm soát tổng thể tốt của đạo diễn. Đất rừng phương Nam, Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối, Mưa đỏ, Công tử Bạc Liêu thuộc nhóm này.

Nối tiếp các tác phẩm đã ra mắt với đủ thành và bại về doanh thu, phim thời đại cũ tiếp tục được quan tâm trong điện ảnh Việt. Riêng năm nay, thị trường dự kiến đón nhận thêm các dự án Chớp bóng (đạo diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh) - bối cảnh trước 1975, Lầu chú Hỏa (đạo diễn Hùng Trần) - bối cảnh đầu thế kỷ 20, Madames Thanh Sắc (đạo diễn Thắng Vũ) - bối cảnh thập niên 1960.